برجنشيني، آري... نه!؟
عليرضا زماني
معماري تهران ويژگيهاي خاص خود را داشت. ويژگيهايي که سازگار با طبيعت و منطبق با باورها و فرهنگ اين سرزمين بود. اتاقهاي پيرامون حياط مرکزي و اندروني و بيروني خانهها مبتني بر رعايت محرميت بود. ارسيها و پنجرهها به سبب استفاده بهينه از نور خورشيد بزرگ ساخته ميشدند. حوض، آبانبار و قنات سازوکاري بود که مصرف آب شهروندان را به حداقل ميرساند و سبب میشد که ميزان مصرف آب چندين برابر مصرف جهاني نشود. ديوارهاي ضخيم و فضاهاي ميانتهي عايقهاي مناسبي براي جلوگیری از هدررفت انرژي به حساب ميآمدند. کرسي منبع گرمايش زمستان خانهها بود و نيازي به پکيجها و فنکوئلها و بخاريهاي گازسوز نبود؛ همان کرسي که پيترو دلاواله ايتاليايي آن را مطبوعترين شيوه گرمايش قلمداد ميکرد. با اين احوال، معماري تهران مانند زندگي مردمان شهر بيشتر درونگرا بود تا برونگرا. از اين رو شهر چهره چندان زيبايي نداشت. به غير از دروازههاي شهر، عمارتهاي دولتي و خانههای رجال حکومتي و سردرهاي آجري برخي خانهها، ديوارهاي کاهگلي ممتد طولاني، کوچهها، گذرها و خيابانهاي باريک پر گرد و غبار که زمستان به گِلسرايي ناخوشايند بدل ميشدند، چهره خوشايندي به ظاهر شهر نميداد. کمتر اروپاييهايي شانس آن را داشتند که به درون خانه تهرانيها راه پيدا کنند. از اين رو در سفرنامههايشان از چهره نازيباي شهر سخن به ميان آوردهاند؛ اما آناني که ميهمان خانه تهرانيها شدند، چنان محو معماري و هنر خانههاي آنها شدند که زبان به تحسين معماري درونگراي مردمان اين شهر گشودند. از آن سالها، زمان زیادی ميگذرد. چندين دهه است که شيوه معماري و سکونت مردمان اين شهر تغیيراتي بنيادين كرده است. به مدد مدرنيزاسيون دوره پهلوي، فلسفه شهرسازيمان با گذشته تفاوتها كرده و درونگرايي صرف به سمت و سوي برونگرايي و تغيير معماري خانههاي اين شهر پيش رفته است. البته وراي مدرنيزاسيون، معماري شهر و خانهها در هر دورهاي به مقتضاي نياز مردم و سبک زندگيشان تغييراتي داشته و هيچگاه تکراري از گذشته نبوده است. حتي معماري شهر در دوره پهلوي اول و دوم تفاوتهاي زيادي با هم داشت. به گونهاي که خانههاي آجرين و سيماني دو طبقه و نيمي با حياطهاي شمالي يا جنوبي، با متراژهاي کوچکتر، جايگزين خانههاي درندشت حياط مرکزيدار شد. امروزه نيز آپارتمان و برجنشيني کمکم شيوه غالب سکونت در تهران شده است. اگرچه آپارتمان و برج کمتر نشاني از معماري پرهويت گذشته تهران و مردم اين سرزمين دارد، اما ضرورت سکونت زمانه امروز شهر است. جمعيت انبوه، صرفهجويي در منابع، امنيت و جلوگيري از رشد افقي بيحساب و کتاب شهر از جمله دلايلي است که آپارتمان و برجنشيني را به ضرورت سکونت اين روزگار تهران بدل كرده است. از سوي ديگر، از آنجا که آپارتمان و برج حاصل معماري و برآيند فکر معماران ايراني نبوده و کالايي وارداتي به حساب ميآيد، سبک زندگي مردم تهران و ظاهر شهر را تحت تأثير غير ايرانيت خود قرار داده است؛ آپارتمانها و برجهايي که ميتوانند ايرانيزه و تهرانيزه شوند. همانگونه که عمارتها و خانههاي مسکوني رجال و اعيان دوره قاجار با اين که نقشهها و طراحاني اروپايي داشتند، بهدست معماران خوشذوق دانشگاه نرفته اين شهر به خانههايی از تلفيق معماري ايراني و اروپايي بدل شدند که روح ايرانيت در آنها ساري و جاري بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.