وقتی همه خوابند...
بهرام هوشیاریوسفی
«خود را جستن در دنیایی که از آنِ تو نیست، بیهوده است...». ایتالو کالوینو شب از نیمه گذشته... پرده پنجره اتاق با نسیم ملایمی جابهجا میشود...، نور نقرهفام مهتاب به درون اتاق جاری.... صدای زوزه بادی که با گرمای تابستان چندان تناسبی هم ندارد لحظهای به گوش میرسد و لحظه بعد دوباره سکوتی ممتد شب و تاریکی را با خود در برمیگیرد. دخترک چشمان خوابآلود خود را بههم میفشارد که ناگاه حس میکند صدایی آرام در حال زمزمهکردن الفاظی بیمعنی است....؛ با خود میگوید: «این فقط یک خواب است... نترس! بخواب!»، حتما اگر فردا صبح به پدر بگوید که از صدای باد ترسیده، کلی به او خواهد خندید.... اما صدای زمزمه قطع نمیشود...، گویی مادهگربهای زخمی را از بچهاش جدا کرده باشند.... مابین زمزمه کلمات و اوراد بیمعنی جملهای به گوش میرسد: «آیا من زیبا هستم؟»... سؤال یک بار دیگر تکرار میشود: «آیا من زیبا هستم؟». دخترک وحشتزده روی تخت خود مینشیند «کی اونجاست؟... برادر تویی؟! لطفا من رو نترسون. مطمئن باش فردا به بابا میگم چیکار کردی».... با وجود این تهدید سرسختانه/ کودکانه، باز هم خود را بیدفاع حس میکند. بدون اینکه خودش متوجه باشد لبانش را محکم گاز گرفته و دندانهایش را بههم میفشارد. سایهای در گوشه اتاق شروع به جنبیدن میکند، به تخت و دخترک نزدیکتر میشود و دوباره سؤال خود را با همان صدای ناله مرثیهگو تکرار میکند: «آیا من زیبا هستم؟».... با وزش باد و تکانخوردن پرده، نور ماه صورت مهاجم را روشن میکند. زنی با موهای سیاه پریشان و لباسی سفید و قیچی خونآلود بزرگی درحالیکه سرش را با حالت عجیبی نگه داشته به کودک زل زده است؛ تو گویی عروسکی خیمهشببازی که گردن چوبیاش تحمل نگهداشتن بار سنگین سر را نداشته باشد. اما وحشتناکتر از هر چیزی چهره این مهاجم است. مثل اینکه کسی دهان زن را گوش تا گوشش بریده و لبخند کریهی به جایش دوخته باشد... این افسانه «کوچیساکه اونو» [kuchisake-onna] است. زنی که همسرش به جرم زیبایی و مغروربودن، دهان او را گوش تا گوش برید و لبخندی بر صورت او دوخت! کوچیساکه اونو از آن پس پر از نفرت و ترس شد. شبانه بر بالین کودکان حاضر میشود و با تمام زنانگیاش از دختربچهها میخواهد تا اعتراف کنند که او زیباست. اگر کودک فرار کند و بترسد جنون و خشمی زنانه همه وجودش را فرامیگیرد و با قیچی بزرگی که در دستش دارد، کودک را مثل پارچهای ابریشمی و نازک بهراحتی تکهتکه میکند و میکشد و اگر کودک به زیبایی کوچیساکه اونو، این میهمان ناخوانده، اعتراف کند، کوچیساکه اونو هم با خوشحالی و دستودلبازی هدیهای به دختربچه میدهد... هدیهای که دختربچه را هم برای همیشه مثل خودش زیبا کند... لبخندی دوختهشده بر صورتی دوپاره... ! معماری...، این سپهر مملو از فضاهای فراسو...، آن سوی دیوارها...، پرچینها...، آن سوی هستی و نیستی در جهان ملموس. شاید بتوان به سیاق داریوش شایگان که «فضای فراسو» را آستانهای میداند، معماری را نیز ملموسترین حد فاصل بین اینجا و سرزمین خیال دانست؛ چه، این عنصر مادی در نوع خود شعری است که زندگی ما را تشکیل داده، وسیلهای میشود برای انتقال عواطف، احساسات، رویکردها و در یک کلام عنصری برای انتقال اندیشههای یک ملت. البته این امر مستلزم وجود روابط صحیحی است که از رمزگان یک ملت سرچشمه گرفته، آنها را رشد داده، سپس نشانههای ساختاری جدیدی در بطن جامعه طرحریزی میکند. در این برخورد میتوان امیدوار بود شهر و ساکنانش یکدیگر را بازخواهند شناخت و تجلی معرفت در تکتک ارتباطات دوسویه بین این دو با یکدیگر و در مرتبهای بالاتر درون خود، آشکار شود. گروتر در کتاب زیباییشناسی در معماری میگوید که «انسان در مواجهه با یک جسم یا پدیده، پیامهایی را از آن دریافت میدارد که احساسات درونی او را تحت تأثیر قرار داده و ماهیت آن پدیده را در ذهن او شکل میدهد. وقتی زیباییشناختی یک پیام به حد مشخصی برسد، فرد جسمی را که پیام را از آن دریافت کرده، زیبا تشخیص میدهد. این حد خاص مقداری از اطلاعات است که گیرنده را وادار به تشکیل طرحواره کرده و از این طریق ارتقای سطح ادراکش را به سطحی بالاتر از سطوح ادراکی میرساند و بر عکس نیز میتوان گفت که یک چیز زیبا، ادراکی غنی را برای ما ممکن میکند و این باعث رضایت ما میشود...». وابستگی شدید زیبایی به مفاهیم مورد علاقه معماران یعنی «مکان» و «فضا» در جایی که «معماری باید مخاطب را به هیجان بیاورد، او را آرام کند و البته به فکر وادارد» [زَها حديد]، یگان معناست و نزدیکشدن به آن میتواند در آخر فرصتی برای فهمنده هوشیار فراهم آورد تا در آن بیاموزد و به تعامل با محیط و اجتماع بپردازد. در این بین اما [با صغرا و کبرای فوقالذکر]، باید مراقب استعاره «کوچیساکه اونو» که صدای زمزمههایش از میان آوار بنای سوخته به گوش میرسد، بود؛ ... باید پرسید، وقتی همه خوابند، آیا قرار است لبخندی بر چهره شهر جراحی شود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.