تجزیه دوستانه یا خصمانه
جوزف نای
کردهای عراق با اکثریت آرا به استقلال این منطقه رأی دادند. جمعیت کلی کردها به 30 میلیون نفر میرسد که بین چهار کشور عراق، ترکیه، سوریه و ایران پراکندهاند. در اسپانیا نیز 7.5 میلیون کاتالان همین را میخواهند. ملیگرایان جهان میگویند باید اینها را به رسمیت شناخت. اما مهم این است که بدانیم نظرسنجیها نشان میدهد اهالی کاتالونیا - خلاف کردهای عراق- دراینباره چندپارهاند؟ همچنین مهم است بدانیم آیا دولتهای همجوار کردستان عراق در مقابل این تجزیهطلبی از زور استفاده خواهند کرد؟ واقعیت این است که تعیین سرنوشت، امری ذاتی و درونی است و طبعا هر ملتی حق دارد دولت خودش را داشته باشد؛ اما کدام ملت در این کار موفق میشود؟ برای مثال بد نیست به نمونه سومالی توجه کنیم که برعکس اکثر دولتهای آفریقایی تازهمستقل با همان زبان و نژاد بود. کنیا در مجاورت این کشور در دوران استعمار شامل دهها قبایل و قومیت میشد. سومالیاییها فکر کردند اصل تعیین سرنوشت موجب خواهد شد سومالیاییهای شمال شرق کنیا و جنوب اتیوپی نیز مستقل شوند، اما کنیا و اتیوپی این مسئله را نپذیرفتند و همین امر موجب بروز چندین جنگ منطقهای شد. سومالی نیز بهدلیل وقوع جنگهای داخلی بین عشایر، رهبران و جنگسالارانش کاملا تجزیه شده است. امروزه منطقه شمالی این کشور برای خود یک دولت مستقل است؛ هرچند هنوز از طرف سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته نشده است. واقعیت این است که رأیگیری مشکل تعیین سرنوشت را حل نمیکند. اولا باید مسئله مکان رأیگیری مشخص باشد؛ برای مثال ایرلندیها سالها بود به کاتولیکها اعتراض داشتند که چرا رأیگیری را در داخل یک منطقه سیاسی در شمال برگزار کردهاند، زیرا اکثریت این کشور یا دوسوم آنها را پروتستانها تشکیل میدهند. در نهایت بعد از سالها نزاع، کمکهای خارجی موجب شد صلح به ایرلند شمالی برگردد. مسئله دیگر زمان رأیگیری است؛ در دهه 60 قرن گذشته سومالیها میخواستند فورا همهپرسی برگزار شود، اما کنیا میگفت باید 40 یا 50 سال دیگر برگزار شود. در اینجا یک مشکل دیگر هم وجود دارد و آن وزن منافع کسانی است که در این پروسه قرار میگیرند. کردستان عراق منابع نفتی زیادی دارد؛ اما برآوردها نشان میدهد کاتالونیا فقط20 درصد از تولید داخلی اسپانیا را در خود دارد. بعد از جدایی امپراتوری هابسبورگ در سال 1918منطقه سوئیزلند با وجود اینکه اکثریتشان به زبان آلمانی صحبت میکردند، به چکسلواکی ملحق شد. بعد از توافقنامه مونیخ با آدولف هیتلر در سال 1938 آلمان، سوئیزلند را از چکسلواکی جدا و به خود ملحق کرد. خسارتهای ناشی از آن برای چکها فوقالعاده بود. آیا این درست بود که آلمان سرنوشت چنین منطقهای را تعیین کند؟ اجازه بدهید یک مثال دیگر از آفریقا بزنیم؛ وقتی اهالی جنوب شرق نیجریه تصمیم به جدایی و تشکیل دولت بیافرا گرفتند، سایر نیجریهایها با آن مخالفت کردند، زیرا بیافرا بیشتر منابع نفتی نیجریه را در خود داشت. آنها میگفتند این نفت متعلق به همه نیجریه است نه یک منطقه خاص. پس از جنگ سرد، مسئله تعیین سرنوشت در اروپای شرقی و اتحاد جماهیر شوروی سابق یک مسئله حیاتی بود. در قفقاز، آذربایجانیها، ارامنه، گرجیها، آبخازیها و چچنیها همه میخواستند مستقل شوند. در یوگسلاوی، اسلواکها، صربها و کرواتها موفق شدند بخشهایی از خاک این جمهوری را مستقل کنند، اما مسلمانان بوسنی و هرزگوین موفقیت کمتری در این راه داشتند. آنها حتی در معرض یک «پاکسازی قومی» از سوی نیروهای کروات و صربها قرار گرفتند. سال 1995 نیروهای حافظ صلح ناتو به این منطقه اعزام شدند؛ اما وقتی ناتو در کوزوو دخالت نظامی کرد، روسیه از جداییطلبی صربها حمایت کرد. هنوز که هنوز است کوزوو در سازمان ملل به رسمیت شناخته نشده است. در مقابل، روسیه برای حمایت از جداییطلبی آبخازیا در گرجستان در سال 2008 بر اصل تعیین سرنوشت تأکید کرد، اما همین کشور در سال 2014 به شبهجزیره کریمه حمله و آن منطقه را به خود ملحق کرد. این مسئله برای ما روشن شده که تعیین سرنوشت یک اصل اخلاقی پیچیده است. به امروز برگردیم، تقریبا کمتر از 10 درصد دولتهای جهان قومیتی هماهنگ و یکپارچه دارند؛ این یعنی اگر بخواهیم بر مبنای اصل تعیین سرنوشت عمل کنیم بیشتر کشورهای جهان باید تجزیه شوند. واقعیت این است که درهمتنیدگی نژادها بهگونهای است که غالبا امکان جداییهای دقیق وجود ندارد. شاید بههمیندلیل باشد که در این قرن - خلاف قرن گذشته - تعداد اندکی کشور به اعضای سازمان ملل اضافه شدند. یک مثال دیگر سودان جنوبی است که بعد از جدایی پیوسته درگیر جنگهای داخلی شد. به نظر میرسد بهترین کار برای آینده این است که بپرسیم کدام تعیین سرنوشت و به دست چه کسی؟ شاید در جاهایی که اقلیتی در داخل یک مجموعه در رنج باشد، بتوان چنین مجوزی صادر کرد؛ برای مثال دولتهایی مانند سوئیس یا بلژیک با تعیین سرنوشت خود به استقلال سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خوبی دست یافتند. یک تجزیه دوستانه بهترین الگوست، مثل همانی که در چکسلواکی اتفاق افتاد و به دو کشور با حاکمیت کامل منجر شد، اما بعضی زیادهخواهیها ممکن است به منبعی از خشونت منجر شود. ازاینرو بهتر است با وسواس زیاد به این اصل نزدیک شد. به عبارتی دیگر پیش از پرداختن به مسئله تعیین سرنوشت باید از همان قول بقراط حکیم تبعیت کنیم که گفت «به این شرط که زیانآور نباشد!». منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.