55متری اراک؛ آزمودن آزمودهها
سیدمجتبی موسویان*
اشتباهبودن خیابانکشی در دل بافت میانی شهر، آنهم به عرض 55 متر، طول بیش از 1.8 کیلومتر و با جدارههای 10 تا 14 طبقه که طبقات ابتدایی آنها را کاربریهای تجاری و اداری تشکیل میدهد، آنقدر بدیهی به نظر میرسد که گویی نیاز به نگارش ندارد. سالهاست که دیگر دانشجوهای شهرسازی یا معماری هم ایده چنین حجم وسیعی از تملک، تخریب و ساختوساز را در شهری چندصد هزارنفری طرح نمیکنند. دانشجوها در ترمهای اولیه با مشکلاتِ در حین اجرا و ایرادات پس از ساخت پروژههای بزرگمقیاسی مثل نواب آشنا میشوند و میآموزند که نباید تنها به جنبههای کمّی و کالبدی طرحها نگاه کنند. میآموزند که تملکهای گسترده از زمان شروع تا سالها بعد از انجام، چه مشکلات حقوقیای برای چنین پروژههایی ایجاد میکند و قطع ارتباط جریان زندگی مابین دو طرف بزرگراههایی که محلهها را به دو نیم تقسیم کردهاند، تا چه حد آسیبزننده به هویت محلههاست و چه تبعاتی برای زندگی ساکنان میتواند به همراه داشته باشد. اولین مشاور طرح بزرگراه امیرکبیر (55متری) که خطوط نخستین آن را نزدیک به 15 سال پیش ترسیم کرده، به دنبال ایجاد یک خیابان برای حل مشکلات ترافیکی شهر بوده است؛ بنابراین قلم خود را بر نقشه شهر فرود آورده و بافت شهری را شکافته است. هرچند مشاور مدعی است طرح کنونی با طرح اولیه تفاوتهایی دارد، باز هم ارتکاب چنین خطای بزرگی، یعنی تخریب دهها هکتار از بافت میانی شهر نابخشودنی به نظر میرسد. جدای از استدلالهایی که در مذمت چنین پروژههایی میتوان طرح کرد، تحققپذیری اجرای طرح نیز در هاله غلیظی از ابهام قرار دارد. برای مثال در سالهای اولیه تصویب طرح، اعتبار پیشبینیشده برای این پروژه، حدود ده برابر بودجه کل شهرداری اراک بوده است! همچنین وجود برجهای بالای 10 طبقه که به نظر میرسد در ابتدا برای ایجاد محصوریت مناسب در دو طرف خیابان و فریب بیننده در فهم مقیاس عظیم طرح ترسیم شده، خود معمایی است. سؤال اینجاست که این برجها با چه بودجههایی و به دست چه کسانی ساخته خواهند شد و از آن مهمتر اینکه در شهر 700 هزارنفری اراک، چه کسانی در این ساختمانها ساکن خواهند شد؟ اگر هم قرار نیست این برجها ساخته شوند، تصور معبری 55متری با جدارههایی که قادر به تأمین محصوریت آن نیستند، به جای آنهمه خانه و مغازه و درخت و کوچه و گذر و... بسیار غمگینکننده است. تهیکردن مرکز یک شهر از خاطراتش و تخریب هویت جمعی ساکنان محلههای داخل محدوده، آن هم برای ساخت چنین پروژهای، حکایت خرجکردن طلا برای بهدستآوردن مطلا است. تلاش برای تحقق چنین طرحی با این مشخصات، سنگ بزرگی است که البته علامتِ نزدن است. سنگی که تاکنون نهتنها به هدف نخورده؛ بلکه با متوقفکردن کامل حق خریدوفروش و ساختوساز برای مردم، موجب آسیبزدن به هزاران ساکن این محدوده در این سالها شده است! درواقع سالهاست «حق» مالکان شهر، به واسطه قلم متخصصان و تصویب و پشتیبانی نهادهای مسئول سلب شده است. سالهاست که مردم این محلهها گرفتار جریان شهرسازی آمرانهای شدهاند که حتی از پسِ اجرای خواستههای خودش هم برنمیآید؛ نوعی شهرسازی که با نگاه بالا به پایین برای مردم «خط قرمز» (نامی که این پروژه در سالهای اولیه در میان مردم شناخته میشد) ترسیم میکند. دراینمیان انگیزههای مالی عظیمی که چنین طرحی میتواند برای افراد خاصی ایجاد کند و موجب شود تمام توان خود را برای تحقق چنین رؤیاپردازی بزرگی به کار گیرند، محتاج بررسی و تحقیق است؛ جریانی که از تلاش ناموفق برای الحاق محدوده مورد بحث به محدوده بافت فرسوده برای استفاده از مواد قانونی برای تملک اجباری املاک ساکنان نیز ابایی نداشته است. چند ماهی است ساکنان این محلهها خسته از رکود طولانی و چشمانتظاری برای تعیین تکلیف این پروژه، اقدام به نصب بنرهای اعتراضی در نمای بیرونی خانههای خود کردهاند؛ حرکتی که در نهایتِ نجابت و مظلومیت انجام شده و باید موجب تأمل کسانی شود که تمام این سالها در این جریان دست داشتهاند و بار سنگینی بر دوش کسانی باشد که میتوانند با شجاعت در مقابل اشتباهات انجامشده بایستند و انجام چنین طرحی را لغو کنند و درصدد جبران خطای انجامشده برآیند. در این سالها و با وجود اوضاع و احوال ذکرشده، برخی مسئولان شهری اراک ادعای اجرای سهساله چنین پروژهای را داشته و بههمیندلیل توصیه به صبوری مردم کردهاند. به نظر میرسد لازم است سازمانهای مردمنهادی که در شهر اراک فعالیت میکنند، همه مصاحبههایی را که مدیران مربوطه در دفاع از اجرای سریع چنین طرحی انجام میدهند، مستند کنند تا آینده سیاسی و مدیریتی حامیان چنین پروژهای به توفیقیافتن یا توفیقنیافتن آن پیوند بخورد تا اگر هم بنا به سابقه مرسومِ مدیریتهای کوتاهمدت، دیگر در سمت قبلی خود حضور نداشتند و البته بنا بر اصل بقای مدیریت، در جای دیگری مشغول بودند، دستکم از نتایج خدمات خود باخبر شوند! *کارشناس ارشد طراحی شهری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.