|

مسئولیت دانشمند

قطب‌بندی‌های ژرفی که امروز در سطح جهان می‌بینیم محصول دوران روشنگری است. در یک قطب علم طبیعی به صورتی ژرف سودمند افتاده چون انسان امروزی پاسخ پرسش‌هایی را در آن می‌یابد که نسل‌های دیروز از دین انتظار داشتند. به این ترتیب، دین و فرهنگ از آشفتگی‌های اتفاقی رسته‌اند و در نتیجه ویرایش شده و ژرفا یافته‌اند. در قطب دیگر آشکار است که بیدادگری ساختاری جهان امروز ریشه در سیستم‌های ارزشی مورد پشتیبانی قدرت‌های اجتماعی و سیاسی نیرومندی دارد که از علم و فناوری به سود خود بهره‌کشی می‌کنند. کتاب «علم و فضیلت»، با رفت و آمد بین قلمروهای جدید میان علم و اخلاق، نشان می‌دهد چگونه ذهنیت علمی بر شکل‌گیری شخصیت فرد یا کسب فضایل اخلاقی او اثر می‌گذارد. از نظر نویسنده علم فقط منظومه‌ای از دانسته‌ها و دانستنی‌ها نیست بلکه عاملی مهم در تعیین روش زندگی است. بحث کتاب به توصیف برهم‌کنش میان علم و اخلاق یا رد و قبول نوآوری‌های علمی محدود نمی‌ماند بلکه به موضوعات اساسی‌تری می‌پردازد که حاصل گرایش‌های مهم اخلاقی در بطن ذهنیت علمی است؛ و شرح می‌دهد چگونه علم، روش علمی، تاریخ علم و قدرت تبیین علمی می‌تواند مفهومی از زندگی خوب را رقم بزند. خط استدلالی کتاب در دو سطح پیش می‌رود: در یک سطح توجه به پیوند میان دانش و تجربه در علوم است، ولی در سطح دیگر، در هر مرحله‌ای به وضعیتی فراتر انشعاب می‌زند. این شیوه به نویسنده امکان می‌دهد درباره پیامدهای ممکن ذهنیت علمی بر خصوصیات اخلاقی کنکاش کند. نویسنده در پیش‌گفتار چارچوب کلان فلسفی را که در کتاب استفاده کرده و از پوپر وام گرفته تشریح می‌کند. پوپر در مقاله‌ای که در سال 1970 چاپ شد سوگند مشهور بقراط را (‌که ترجمه آن پیوست کتاب است) بازخوانی کرد. بن‌مایه دیدگاه‌های بقراط و پوپر چندان تفاوتی با نظر ارسطو ندارد که در تعریفش از فضیلت، شکوفایی اصیل نوع بشر را هدف غایی می‌شمارد. این سوگند سه بخش دارد: شاگرد، نخست ارادت شخصی خودش را به استادش ابراز می‌کند. سپس پیمان می‌بندد به سنت هنرش وفادار بماند، و همان‌طور که از حرمت حیات دفاع می‌کند مراتب عالی هنرش را پاس بدارد و آن را مسئولانه به شاگردانش منتقل کند و سوم شاگرد متعهد می‌شود سودایی جز کمک به درمندان در سر نپروراند و محرم ایشان باشد. پوپر در مقاله خود کل علوم طبیعی را در این چارچوب تحلیل می‌کند. کاربرد این فکر در روزگار مدرن، حامل سه پیام است: نخست اینکه مسئولیت حرفه‌ای را در صدر می‌نشاند. از شاگرد خواسته می‌شود ضمن قبول اینکه جایز‌الخطا است وظیفه خودش را که همانا گسترش دادن دانش از طریق مشارکت در جست‌و‌جو برای یافتن حقیقت است بشناسد و مسئولیت آن را به گردن بگیرد. دوم شاگرد باید مراتب احترم خودش را در قبال دیگرانی که در همان رشته کار می‌کنند ابراز کند. او در عین‌حال باید این وظیفه را هم برای خودش قائل شود که با کار خویش و دیگران نقادانه برخورد کند. و سوم اینکه شاگرد باید بپذیرد در قبال کل بشریت مسئولیت مهم‌تری دارد تا در قبال استادش یا همکارانش. در صورت‌بندی پوپر از سوگند بقراط، نکته برجسته‌ای به چشم می‌خورد و آن این است که وی به برخی فضایل و شرهای بنیادین اشاره می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.