علم جراحی و موج چهارم
دکتر رضا سعیدیفیروزآبادی*
با انجام اولین جراحی با بیهوشی عمومی در 16 اکتبر سال 1846 در دانشگاه هاروارد شهر بوستون ایالات متحده، علم جراحی وارد عصر جدیدی شد. قبل از آن اعمال جراحی بهطور محدود انجام میشدند و بسیاری از جراحان پزشک نبودند. این را موج اول جراحی مینامند. بعد از 16 اکتبر 1846 جراحی وارد موج دوم خود شد. در این عصر اعمال جراحی بهسرعت گسترش یافتند و شاخههای جدیدی مانند جراحی قلب، اعصاب، زنان و... پا به عرصه وجود گذاشتند، ولی مرگومیر در اثر اعمال جراحی یا عفونتهای بعد از آن، درمان به روش جراحی را به رشتهای پرخطر تبدیل کرده بود. در این دوران تنها اقلیتی از بیماران بهبود مییافتند. با پیشرفتهای علمی در رشته بیهوشی، مراقبتهای بعد از عمل، رعایت اصول جراحی پاک و استریل و کشف آنتیبیوتیک، بهتدریج مرگومیر اعمال جراحی کاهش یافت و این علم وارد موج سوم شد، ولی همچنان عوارض جراحی بالا بود که به کاهش کیفیت زندگی بیماران منجر میشد. بهتدریج بعد از اواسط دهه 70 موج چهارم عمل جراحی آغاز شد. با تلاش علمیاي که در این عصر صورت گرفت، جراحی و روشهای آن بهطور بنیادینی تغییر کرد. دیگر موضوع کاهش مرگومیر مطرح نبود. در این دوران مرگومیر جراحیهای بزرگی مانند قلب، مغز و احشای بدن به کمتر از پنج درصد کاهش یافته بود، ولی شیوع عوارض همچنان بالا بود. عوارض بعد از جراحی به بستری طولانی در بیمارستان، هزینه بالا، ازکارافتادگی و کاهش کیفیت زندگی بیماران منجر میشد. هدف عمل جراحی در موج چهارم این بود که با درمان بیماری، فرد را به آغوش خانواده و جامعه بازگرداند، بهطوریکه بیمار کیفیت زندگی مطلوبی داشته باشد.
شاید مثال خوبی که وضعیت موجود در جراحی را بهخوبی نشان دهد، جراحی سرطان سینه باشد. قبل از دوران بیهوشی عمومی (عصر اتر) جراحی برای سرطان سینه بهندرت انجام میشد و اکثر بیماران مبتلا به این بیماری فوت میکردند. در موج دوم جراحی، سرطان سینه با برداشتن سینه و عضلات جدار قفسه سینه وارد فاز تازهای شد و «ویلیام هالستد» در دانشگاه جان هاپکینز ایالت مریلند آمریکا نشان داد که با انجام این عمل جراحی میتوان جان برخی از بیماران را نجات داد، ولی همچنان مرگومیر جراحی بالا بود. بهتدریج با پیشرفت علم بیهوشی و مراقبتهای بعد از عمل، مرگومیر بیماران کاهش یافت، اما این عمل جراحی، به دلیل برداشتن عضلات قفسه سینه، با تغییرات ظاهری ناخوشایندی در بدن بیماران همراه بود. این عمل جراحی، بیماران را از سرطان نجات میداد، اما ظاهر بدن را طوری تغییر میداد که مشکلات روانی زیادی برای بیمار ایجاد میکرد و بهشدت کیفیت زندگی او را تحتتأثیر قرار میداد. بسیاری از زنان حتی علیه این نوع اعمال جراحی تظاهرات کردند. بهتدریج عمل جراحی سرطان سینه کوچک و کوچکتر شد. ابتدا برداشتن عضلات قفسه سینه منسوخ شد. بعد از آن نشان داده شد که میتوان بهجای برداشتن سینه، فقط بخشی از سینه را برداشت، ولی برداشتن غدد لنفاوی زیربغل همچنان جزء اصلی جراحی بود. این کار گاهی به ورم بازو و دست منجر میشد که برای بیمار بسیار مشکلآفرین بود و کارهای روزانه وی را مختل میکرد. بهتدریج مشخص شد که بهجای برداشتن تمامی غدد لنفاوی زیربغل، میتوان تنها یک یا دو غده را برداشت که این کار اطلاعات کافی برای درمان بیمار را در اختیار پزشکان قرار ميدهد. امروزه جراحی سرطان سینه به یک جراحی محدود تبدیل شده که در کلینیکهای جراحی قابل انجام است، بهطوریکه بیمار چند ساعت بعد از عمل جراحی مرخص میشود. مثال دیگر، عمل جراحی با حداقل مداخله است؛ مانند عمل جراحی پارسکوپی یا آندوسکوپی. در این عمل جراحی با یک برش کوچک میتوان وارد بدن شد؛ بهعنوانمثال در این نوع جراحی كه لاپاراسکوپی (دیدن داخل شکم) ناميده میشود، ميتوان بيمار را از این طریق درمان کرد. این نوع عمل جراحی با آسیب کمتری به بدن بیمار همراه است. بنابراین درد بیمار در دوران نقاهت کاهش یافته و فرد زودتر به زندگی عادی خود بازمیگردد. در روش آندوسکوپی میتوان با دوربینی خاص، از راه بینی، دهان یا مقعد وارد قسمتهای مختلف بدن شد و کار درمانی را انجام داد. مثال دیگر آن پیوند اعضاست. به علت شیوع بیماریهای مزمنی مانند فشارخون یا دیابت، امروزه بسیاری از بیماران به نارسایی عضو مبتلا شده و در خطر مرگ هستند. پیوند اعضا بهترین روش درمانی در این بیماران است که با افزایش طول عمر این بیماران و بهبود کیفیت زندگی فرد، انقلابی در علم پزشکی ایجاد کرده. این عمل جراحی در دهههای اخیر با موفقیت زیادی همراه شده است، بهطوریکه مرگومیر بیماران را کاهش داده و آنان را به آغوش خانواده بازمیگرداند. کیفیت زندگی این افراد، بهمراتب از افراد مبتلا به نارسایی عضو، بهتر است. در ضمن هزینه پیوند بهمراتب از هزینه درمان نارسایی عضو کمتر است. با ورود به موج چهارم، عمل جراحی با مرگومیر و عوارض کمتری همراه شده است که به افزایش کیفیت زندگی بیمار منجر میشود. با پیشرفتهای علمی و فناوری نظیر سلولهای بنیادی، دستگاههای ژنتیکی، علم نانو و چاپگرهای سهبُعدی، این سؤال مطرح است که آیا در آینده علم جراحی به پایان خود خواهد رسید؟ این سؤالی است که تنها در آینده میتوان به آن پاسخ داد. * جراح پیوند و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.