از شب و روز تاریخ
پیام حیدرقزوینی
فریدریش هلدرلین، این شاعر عصر کلاسیک آلمان، به نسلی از نویسندگان و شاعران اروپایی تعلق دارد که در زمانهای پرآشوب زندگی کردند و بالطبع اندیشه و هنرشان هم در تلاطم اجتماعی و فرهنگی زمانهشان شکل گرفت. انقلاب فرانسه در سال 1789 از یکسو و تغییراتی که در پی عصر روشنگری به وجود آمده بود از سوی دیگر، باعث شده بود تا تصویر جهان بهطور کلی متفاوت از چیزی شود که پیشتر وجود داشت. در این میان شاید هلدرلین بیش از هر شاعر و نویسنده آلمانی دیگری آرمانهای انقلاب فرانسه و آموزههای عصر روشنگری را به شعر خود راه داده است. چنین است که بسیاری از اشعار او و نیز تنها رمانش با عنوان «هیپریون»، یا آنطور که به فارسی ترجمه شده «گوشهنشین یونان»، را باید با درنظرگرفتن آرمانهای آن دوران مورد خوانش قرار داد. «گوشهنشین یونان» رمانی آشکارا فلسفی و با نثری شاعرانه است تا جایی که آن را شاعرانهترین رمان آلمانی نامیدهاند. بسیاری از مضامین مورد علاقه رمانتیکها مثل یکیشدن با طبیعت و بازگشت به عصر پیش از جهان سرمایهداری در این تنها رمان هلدرلین دیده میشود. برای هلدرلین، بازگشت به گذشته یعنی بازگشت به یونان باستان، جایی که در آن انسان و طبیعت به وحدت میرسند. «گوشهنشین یونان» پر است از آرمانها و ایدههایی که همگی در ستایش یونان باستاناند و نیز ستایش از طبیعت و آزادی و فردیت برخاسته از انقلاب فرانسه. به تعبیری میتوان گفت که هلدرلین در این رمان، خدایان یونان، آزادی فرانسه و طبیعت آلمان را یکجا گرد آورده است. اما شاید خود هلدرلین بیش از هرکس دیگری به این واقعیت آگاه بود که بازگشت به گذشته امری ناممکن است و وفاداری او به آرمانهای زمانهاش چیزی جز جنون برایش بههمراه نداشت. شاید او بیش از دیگر چهرههای مشهور نسلی که به آن تعلق داشت به دنبال دنیایی در بیرون از مرزهای بورژوازی میگشت. نسلی که به تعبیر لوکاچ در سوگواری زندگی کردند:«پرستش رمانتیک شور و هیجان، اشتیاق رمانتیک به دوران رنسانس، از همین سوگ سرچشمه میگیرد، از این جستوجوی نومیدانه الگوهای درخشان شور و هیجانهای سترگ برای رویارویی با اکنونی که حقیر و بیچشمانداز شده است.» هلدرلین در سالهای برآمدن نهضت کلاسیک در آلمان بیش از هر کس دیگری و حتی بیش از گوته و شیلر به میراث فرهنگ یونان توجه داشت. شکست انقلاب فرانسه و هموارنشدن مسیر تاریخ و ظهور ناپلئون جملگی برای هلدرلین فاجعههایی بودند که یکی بعد از دیگری بر سرش آوار شدند. رد این بحران و جنون در بسیاری از اشعار هلدرلین دیده میشود. اشعاری که چنان با فلسفه درآمیختهاند که تاکنون مورد توجه بسیاری از فیلسوفان بوده و شرحهای مختلفی بر آنها نوشته شده است. محمود حدادی چند سال پیش گزیده سی شعر هلدرلین بههمراه شرح آنها را در کتابی با عنوان «آنچه میماند» ترجمه کرده بود. شعرهای گردآمده در این مجموعه متعلق به دورهای از کار هلدرلین است که میتوان آن را مهمترین دوران خلاقیت او دانست. دورهای که از سال 1796 شروع میشود و تا 1806 به طول میانجامد. هلدرلین در سالهای جنوناش حتی نام خود را انکار میکرد و شعرهایش را با اسامی دیگری مینوشت اما او در دوره اوج خلاقیتاش، شیوه شاعران یونانی عهد عتیق را سرمشق قرار میداد. حدادی در بخشی از مقدمه «آنچه میماند» درباره این شیوه سرودن شعر نوشته: «این شاعران گرایشی به روایت داشتند و در شعرهای خود مانند هومر وزنهایی را انتخاب میکردند که به موضوع روایی امکانی فراختر بدهد، و از همین چشمانداز هم قافیه را رد میکردند. استدلال آنها در رد قافیه هم اینکه این زینت آوایی در پایان هر بیت بهضرورت مقطعی مینشاند و به این ترتیب بر خیال سیال و زبان جوشان دستوپاگیر میشود. شعرهای شاخص و معرف هلدرلین به چنین ساختاری نزدیکاند، و از همین دید هم در مجموع به نثر قابل ترجمه...» حدادی بهجز این مجموعه شعر، «هیپریون» هلدرلین را نیز با عنوان «گوشهنشین یونان» به فارسی ترجمه کرده است. رمان هلدرلین مثل «رنجهای ورتر جوان» گوته در مجموعهای از نامه شکل میگیرد. اما با این فرق که نامههای رمان هلدرلین رویدادی مشخص را دنبال نمیکنند. این نامهها تصویری از ناامیدی و گوشهنشینی جوانی یونانی را نشان میدهند که از محققکردن آرمانهای اجتماعیاش دلسرد شده است. مخاطب نامههای هیپریون، دوست آلمانی او، بلارمین است که در سراسر رمان گیرنده خاموش این نامهها است و هیچگاه پاسخی به این نامهها نمیدهد. این رمان را «بیاننامه سیاسی» هلدرلین نیز نامیدهاند. چراکه در آن بسیاری از دیدگاههای اجتماعی او و نیز ایدههایش درباره انقلاب فرانسه دیده میشود. حدادی در جایی از یادداشت کوتاهش درباره این رمان نوشته: «...این رمان درضمن بازتابی از رویدادهای زندگی پرتلاطم خود هلدرلین و روزگار او، از جمله انقلاب کبیر فرانسه و قیام آزادیخواهانه مردم یونان در پایان قرن هجدهم، و جنگهای آنان با ترکان عثمانی نیز هست، ترکانی که یونان را از قرن پانزدهم میلادی در اشغال خود داشتند. گذشته از شور و شعلهای که از آرمانهای انسانی انقلاب فرانسه در خود گرفته است، هیپریون وانگهی در ستایش از شهرمندی و مدنیت یونان باستان نیز نوشته شده است و برای همین از اسطورههای این خاستگاه هومانیسم جهانی وام بسیار میگیرد.» حدادی همچنین زندگینامه هلدرلین با عنوان «پیکار با دیو» که توسط اشتفان سوایگ نوشته شده را نیز به فارسی ترجمه کرده است. هلدرلین امروز یکی از مهمترین چهرههای کلاسیک ادبیات آلمان بهشمار میرود و بهجز سوایگ، بسیاری دیگر از نویسندگان آلمانی در آثارشان به زندگی هلدرلین پرداختهاند. از جمله آنها میتوان به نمایشنامهای از پتر وایس اشاره کرد که در صحنهای از آن دیداری خیالی میان مارکس و هلدرلین رخ میدهد. در این دیدار مارکس جوان در عیادت از هلدرلین پیر میخواهد به او بفهماند که برخی از اندیشههایش را از شاعر پیر الهام گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.