سالمندان سالم
دکتر محمدعلی آرامی-متخصص مغز و اعصاب
نهم تا هفدهم مهرماه هفته سالمند نامگذاری شده است. هرچند سازمان بهداشت جهانی سالمندی را بهترتیب زیر: سالمند جوان 74-60 سال، سالمند 90 - 74 سال و سالمند پیر 90 سال به بالا تعریف میکند، اما بسته به عوامل گوناگون فرهنگی، بهداشتی و اقتصادی این تعریف در جوامع مختلف قابل تعدیل است. متأسفانه در کشور ما اغلب دوران سالمندی زودتر از این ارقام فرا میرسد. طبق آمار موجود، ما در مرحلهای قرار داریم که میرود تا افراد سالمند نسبت بیشتری از کل جمعیتمان را به خود اختصاص دهند. از یکسو میزان باروری کلی رو به کاهش است و از سویی دیگر با کاهش میزان مرگ و افزایش امید به زندگی روبهرو هستیم. حاصل این تحولات تغییر ساختار سنی جمعیت تحت عنوان «سالخوردگی جمعیت» است. این اتفاق فقط ویژه کشور ما و سایر ملل در حال توسعه نیست، بلکه جهان به سمت پیرشدن پیش میرود بهطوریکه از 1.7 درصد افزایش سالانه جمعیت جهان 2.5 درصد آن به جمعیت بالای ۶۵ سال اختصاص دارد. پیشبینــی میشود که ربع قرن دیگر جمعیت سالمندان به ۲/۱ میلیارد نفر یعنی 14 درصد جمعیت جهان برسد. درحالحاضر اروپا پیرترین قاره جهان با بیش از ۲۰ درصد سالمند و آفریقا جوانترین قاره جهان با کمتر از 10 درصد سالمند به شمار میرود. هرچند پیرشدن در تمام نقاط جهان در حال وقوع و گسترش است، اما مشخصاتی در کشورهای در حال توسعه وجود دارند که غفلت از آنها میتواند عوارض و پیامدهای ناگواری را برای سالمندان و جامعه رقم بزند. متأسفانه این کشورها هنوز با مشکلات و موانع توسعه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی روبهرو هستند و ازاینرو کمتر به مسائل مرتبط با پیرشدن جمعیت میاندیشند. نبود برنامهریزی برای مواجهه با پدیده سالمندی در برنامههای پنجساله، کمبود نیروی انسانی مدیر، کمبود منابع مالی و در نتیجه عدم تخصیص بودجه لازم و... رویارویی با پدیده سالمندی را دشوار و پرمسئله خواهد کرد. موضوع مهم بعدی سرعت بیشتر روند سالخوردگی جمعیت در کشورهای در حال توسعه است. به عبارت بهتر زمان لازم برای دوبرابرشدن جمعیت سالمندان در مقایسه با کشورهای توسعهیافته کوتاه است. این واقعیت جمعیتی هشداری برای مدیران این جوامع است و تلاش مضاعفی را نسبت به مدیریت سالمندی در جوامع پیشرفته میطلبد. از مشخصات دیگر جوامع در حال توسعه ازجمله کشور ما نقش پررنگ خانواده بهعنوان مهمترین پشتوانه و بهترین منبع حمایت مالی و اجتماعی و معنوی برای سالمندان است. این خصوصیت برای جوامع شرقی یک حسن بزرگ محسوب میشود و نگارنده نیز بر این باور است، اما وظیفه دولتها را منتفی نمیکند. چهبسا خانوادهها که به دلیل هزینههای نگهداری و رسیدگی به مشکلات جسمانی پرهزینه سالمندان خانواده (مانند هزینه درمان و پرستاری از موارد شکستگی لگن و استخوان ران) در فشار مالی قرار میگیرند و چهبسا از پس تأمین آن برنیایند و خود دچار مشکل روحی شوند و سالمند نیز دچار عوارض و ناتوانی بیشتر شود. همه میدانیم مراقبت از یک سالمند در یک خانواده شهری که مرد و زن برای تأمین هزینه زندگی کار میکنند، تا چه اندازه دشوار و خستهکننده خواهد بود. در خانوادههای روستایی نیز با کمبودن امکانات پزشکی و آگاهیهای خانوادههای مراقب روبهرو هستیم. این مسائل لزوم مداخله جدی و برنامهریزیشده دولتها را برای آموزش و حمایت خانوادهها یادآوری میکند و باید از مطالبات خانوادههای شهری و روستایی باشد. سالمندان باید از بیمه درمانی قدرتمند و مناسب برخوردار باشند، خدمات پرستاری در منزل در دسترس آنان باشد و خانههای سالمندان استاندارد در محیطهای شهری برای اقامت کوتاه و بلندمدتشان از هماکنون برنامهریزی شود و در همه برنامهها مشخصات بومی لحاظ شود. خوشبختانه تربیت متخصصان طب سالمندی که سالهاست در کشورهای دیگر شروع شده در کشور ما نیز چندسالی است آغاز شده است. این متخصصان در آموزش پزشکان خانواده، پزشکان عمومی، روانشناسان، پرستاران و خانوادهها میتوانند نقش چشمگیری ایفا کنند. بدون همیاری جدی و برنامهریزیشده این گروهها نمیتوان مراقبت مؤثری داشت.
علاوه بر آنچه گفته شد نباید سالمندان را افرادی بیثمر قلمداد کرد، بلکه توانمندیهای آنان را نیز باید پاس داشت که بحثی جداگانه میطلبد. هم از اینروست که شعار امسال سازمان جهانی بهداشت «گامی بهسوی آینده با بهرهگیری از استعدادها، حمایت و مشارکت سالمندان در جامعه» تعیین شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.