|

همه معانی خوشبختی

تعداد پرشماری تعریف از خوشبختی در تاریخ فلسفه وجود دارد چون برای تعریف واژه‌های انتزاعی مثل خوشبختی، زیبایی، عشق یا خشونت قاعده‌ای که مورد پذیرش همگان باشد وجود ندارد. درباره استفاده‌کردن یا استفاده‌نکردن از این واژه‌ها در موارد خاص نیز معیار محکمی در دست نیست. این واژه‌های انتزاعی ظرف‌هایی آرمانی هستند که افراد می‌توانند معانی بسیار متفاوت و گاه متعارضی را در آنها بریزند. از عهد باستان به این‌سو، هرگز درباره دیدگاه‌های رقیب درباره اینکه خوشبختی چیست شاهد چنین بحث‌های دامنه‌داری نبوده‌ایم. سده‌های ششم و پنجم پیش از میلاد شاهد چنین دیدگاه‌هایی توسط شاعران، پیامبران و اندیشمندانی چون کنفوسیوس، بودا، زرتشت، لائوتسه و سقراط بوده‌ایم که اغلب فهم رایج را همچون چیزی موهوم به چالش می‌کشیدند و مسیرهای متمایز دیگری را برای دستیابی به خوشبختی ترسیم می‌کردند. این فرقه‌ها نه‌تنها با مسیحیت، یهودیت، و پرستش خدایان یونانی و رومی رقابت می‌کردند بلکه در برابر آموزه‌های غیر‌دینی همچون آموزه‌های ارسطو یا اپیکور درباره خوشبختی زمینی در مقام عالی‌ترین خیر انسانی نیز قد بر‌می‌افراشتند. سیسِلا بوک نویسنده کتاب در جست‌وجوی خوشبختی؛ از ارسطو تا علم مغز، ماهیت خوشبختی و جایگاه آن را در اندیشه و آثار فلسفی دوره‌های مختلف بررسی می‌کند و به مفاهیم خوشبختی در آثار اندیشمندان مختلف، از فیلسوفان یونانی گرفته تا اندیشمندانی همچون چارلز داروین، آیریس مرداک و دالایی لاما می‌پردازد و همچنین جدیدترین نظریه‌های روانشناسان، اقتصاددانان، متخصصان ژنتیک و عصب‌شناسان را دراین‌باره بررسی می‌کند. ارسطو از ابتدای بحث خود در اخلاق نیکوماخوس گفت‌و‌گویی را آغاز کرد که شنوندگان را با چیزی آشنا می‌کرد که به نظر او بحثی مستمر درباره خوشبختی، بهروزی، کامیابی یا شکوفایی انسان است. او وظیفه انسان را نوع خاصی از زندگی می‌نامید، ‌و این زندگی را فعالیت روح و اقداماتی می‌دانست که جلوه‌ای از خرد است و بنابراین وظیفه انسان عالی این است که این کار را با ظرافت و خوبی انجام دهد. هر وظیفه‌ای هنگامی به خوبی انجام می‌شود که اجرای آن بیانگر فضیلتی نیکو باشد. بنابراین خیر انسان در آن فعالیت روحی است که بیانگر فضیلت باشد، ‌و اگر بیش از یک فضیلت است، باید بیانگر بهترین و کامل‌ترین فضیلت باشد. علاوه‌براین چنین کاری ما را به زندگی کامل می‌رساند. نویسنده با مبنا قراردادن فرمول ارسطو یعنی «زندگی خوب و اعمال خوب» به سه پرسشی می‌پردازد که از دوران ارسطو به‌بعد مورد بحث فیلسوفان بوده است: آیا مردم بهترین قاضی خوشبختی خویش‌اند یا دیگران؟ در تعریف خوشبختی آیا باید کل زندگی را در نظر بگیریم یا دوره‌هایی کوتاه‌تر همچون لحظه‌ها، روزها یا سال‌ها؟ و فضیلت چقدر با خوشبختی ارتباط دارد؟ نویسنده در ادامه به این پرسش مهم در فلسفه اخلاق می‌پردازد که آیا خوشبختی بر بنیاد فضیلت استوار است یا عکس آن صحت دارد؟ افلاطون و رواقیون طرفدار دیدگاه نخست بودند و تلاش برای فضیلت‌مندی را تنها راه دستیابی به خوشبختی می‌دانستند. اپیکور طرفدار دیدگاه دوم بود و معتقد بود باید برای دستیابی به خوشبختی تلاش کنیم و در این مسیر الزاما باید فضایل را به کار ببندیم. در فلسفه معاصر بسیاری درباره نسخه‌های قدرتمندتر این ادعا تردید دارند، چون کافی است نگاهی به اطراف خود بیندازیم تا مردمان فضیلت‌مندی را بیابیم که رنج می‌برند و مردمان شروری را ببینیم که غرق در خوشبختی‌اند. ارسطو تصریح کرد که سه نوع خیر یا خوبی به خوشبختی کمک می‌کند: خوبی‌های روحی از جمله فضایل اخلاقی و فکری و تحصیلات، خوبی‌های جسمی همچون قدرت و سلامت و زیبایی و حواس سالم، و خوبی‌های بیرونی همچون ثروت و دوستان و تبار نیک و فرزندان خوب و وراثت و حسن شهرت و مواردی از این دست. با درهم‌شکستن دولت‌شهر یونانی و رشد ناامنی برای حتی برخوردارترین افراد، مکاتب فلسفی مختلف بر نیاز به استقلال از خیرهایی که در کنترل خود فرد نیستند تأکید کردند. بحث بر سر شیوه‌های پیوند بین فضیلت و خوشبختی صدها سال ادامه داشته است. کانت در مبانی متافیزیک اخلاق که نخستین کتاب مهم او در زمینه اخلاق بود همه استعدادها، فضایل، مواهب مادی و سایر عواملی را که فیلسوفان از دیرباز از عناصر خوشبختی می‌دانستند کنار گذاشت. او می‌گفت اینها در غیاب نیت خیر بی‌ارزش‌اند. درک، هوشمندی، قضاوت و مواهب ذهنی، یا شجاعت و پایمردی و پشتکار در برنامه‌ها به‌عنوان ویژگی‌های اخلاقی بدون‌شک برای بسیاری از اهداف خوب و مطلوب‌اند ولی اگر این مواهب طبیعی که به شخصیت متمایز فرد شکل می‌دهند با نیت خیر همراه نباشد ممکن است بسیار شریرانه و زیانبار باشند. مواهب مادی نیز چنین‌اند. قدرت، ثروت، افتخار، حتی سلامت، بهروزی و رضایت تمام‌عیار از شرایط خویشتن که خوشبختی نام گرفته است، جسارت و بنابراین در اکثر موارد کبر و غرور را به ارمغان می‌آورند مگر اینکه نیت خیری باشد که تأثیر این مواهب بر ذهن را اصلاح کند و بنابراین به نظر می‌رسد نیت خیر شرط حتمی ارزشمندی خوشبختی است. درحالی‌که بیشتر اندیشمندان روزگاران گذشته به پیوند بین خوشبختی و فضیلت قائل بودند اصرار کانت بر قطع پیوند میان این دو، قدرتمندترین نظریه‌ای بود که تمامی اینگونه ادعاها را هدف قرار داد. اخلاقیات، یعنی انجام آنچه وظیفه می‌دانیم، هرگز نمی‌تواند تنها از میل به خوشبختی ناشی شود. درعوض، قانون اخلاقی ممکن است افراد را ملزم کند که خوشبختی و حتی زندگی خود را فدا کنند. کانت به نقل از یوونال طنزپرداز یونانی، داستان سرباز، نگهبان ‌و قاضی را نقل می‌کند که از آنها خواسته بودند درباره موضوعی مشکوک شهادت بدهند: «حتی اگر خود فالاریس به شما دستور دهد شهادت دروغ بدهید و برای اینکه شما را به این کار وادار کند گاو خود را نیز بیاورد، اگر زندگی را بر شرافت خود ترجیح دهید و به‌خاطر زنده‌ماندن آنچه زندگی را ارزشمند می‌سازد از دست بدهید مرتکب بزرگ‌ترین شرارت شده‌اید». (ص 72) کانت می‌افزاید درست است که کیفیاتی همچون اعتدال در احساسات و هوس‌ها، کنترل خویشتن و تفکر توام با آرامش کار نیت خیر را بسیار آسان‌تر می‌کند ولی هرچند اندیشمندان باستان این خصلت‌ها را بی‌هیچ قیدوشرطی ستوده‌اند این ویژگی‌ها در غیاب نیت خیر می‌توانند بسیار شرورانه نیز باشند. مثلا خونسردی یک تبهکار نه‌تنها او را بسیار خطرناک‌تر می‌کند بلکه در مقایسه با حالتی که از این ویژگی برخوردار نباشد او را در چشمان ما ترسناک‌تر نیز می‌سازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.