|

جزر و مد ايمان

در پي تحولاتي که در سده‌هاي گذشته به دست انديشمنداني چون گاليله، دکارت، کانت، هگل در علم و فلسفه و تفکر تاريخي پديد آمد، اعتقادات کهن - اعتقاد به نوعي نظم اخلاقي جهاني، به امکان شناختي مطلق - رفته‌رفته تحليل رفت و موجي تازه شيوه انديشه در شماري از متفکران جديد از جمله کي‌يرکگور، نيچه، فرويد، يونگ و ويتگنشتاين مذهب را هرروز بيشتر و بيشتر از باورهاي انحصاري و وحدت‌گرا رهانيد و به سوي نوعي کثرت‌گرايي سوق داد. ايمان ديني را بايد امروزه طريقتي معنوي، گونه‌اي اخلاقي و مفهومي حيات‌بخش انگاشت و فارغ از جزميات به اجرا گذارد. كتاب «درياي ايمان» دان كيوپيت كه چاپ‌هاي اول تا چهارم آن را انتشارات طرح نو منتشر كرده بود و نشر فرهنگ جاوید ويراست جديدی از آن را چاپ کرده درباره بحران در تفكر ديني از خلال بررسي تاريخ فلسفه و متافيزيك است. تا قرن هفدهم توضيح نهايي رويدادها و نيز رهنمود حيات انسان در اين جهان، تقريبا در همه جامعه‌هاي بشري به جهاني برتر و كامل‌تر حواله مي‌شد. قدرت از بالا به پايين مي‌آمد و اين «بالا» گاه خدا، گاه جهاني مركب از موجودات ماوراء‌الطبيعي،‌ و گاه نظامي آرماني و متافيزيكي پنداشته مي‌شد. تمايز ميان جهان طبيعي پيرامون و قلمرو متعالي برين در اصل از افلاطون بود و پانزده قرن تمام اصل بنيادين اعتقاد مسيحيان به‌شمار مي‌رفت. دان کیوپیت ایمان به خدا را از حیطه بحث وجودشناختی به حیطه بحث در اصالت عمل می‌کشاند. در بخشي از پيش‌گفتار نويسنده مي‌خوانيم: «اگر كتاب حاضر را با معاني ثابت و پيش‌ساخته ديني در ذهن خود بخوانيد و براي ايمان و بي‌ايماني مرز مشخصي قائل بشويد، ‌فقط پس رفتن آب را در جزر و مد دريا خواهيد ديد. اما آنهايي كه حاضرند پيش‌پندارهاي خود را كنار بنهند و همانند سقراط معصوم و پاك‌دل بشوند، بازآمدن آب را مشاهده خواهند كرد. درياي ايمان،‌ بنا به تشبيه مثيو آرنلد- در شعر «ساحل دووِر»- ‌در فرازونشيب است، اما جزري كه مي‌رود و مدي كه بازمي‌آيد كاملا يكي نيست. ولي اين هم به همان اندازه اوج مي‌گيرد؛ و پيوستگي دارد. صرف استعاره‌هايي كه به كار برديم: فروپاشي و بازآفريني، مرگ و تولد دوباره، سود و زيان، همه گواه آن است كه پيوستگي و تداوم در عمقي‌ترين سطح يعني كهن‌الگو همچنان برقرار است. اما اگر انتظار داريد نو و كهنه عينا يكي باشند مطلب را درست درنيافته‌ايد.» به زعم نويسنده اعتقاد ديني بيشتر به شكل بستگي دارد تا به محتوا. نبايد اعتقادات ديني را وصف امور واقع دانست بلكه آنها را بايد باورهايي اخلاقي شمرد. عقايد ديني توصيف امر واقع نيست، رهنمود زندگي است. اين عقايد به دستگاه‌هايي فكري متعلق‌اند و هر دستگاه فكري به‌نوبه خود متعلق به يك جامعه است. مساله ديگري كه در كتاب بررسي مي‌شود دگرگوني فلسفه پر‌دامنه‌اي است كه اصطلاحا «ختم متافيزيك» خوانده مي‌شود؛ اينكه براي ما غير از عوالم دستاورد زبان و فعاليت‌هاي خودمان هيچ چيز ديگري نمي‌تواند وجود داشته باشد و مفاهيم و حقايق و ارزش‌ها همه ساخته انسان است و نمي‌تواند جز اين باشد. سيلان تجربه پيوسته است و ساختاري از خود ندارد و اين ماييم كه به آن شكل مي‌دهيم و از آن جهاني براي زيست مي‌سازيم. در كتاب به شكل‌هاي گوناگون به اين آموزه - آموزه انسان‌گرايي يا انسان‌مداري ريشه‌اي- به روايت ماركس، نيچه، ويتگنشتاين و ديگران پرداخته مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.