بخش نخست:
مبانی نقد تئاتر فرامدرن
امروزه در کنار آثار کلاسیک و متون دراماتیک پرآوازه جهان مدرن و پیشامدرن، که در آنها وجوه ادبی و روایی و حتی ایدئولوژیک، اولویت محوری دارند، شاهد ظهور آثار دراماتیکی هستیم که تجربیاتی متفاوت را برای تماشاگر رقم میزنند؛ تجربیاتی که دامنه متنوعی از برانگیختگی تخیل، التذاذ زیباییشناختی تا تغییر عادات ذهنی را دربر میگیرند. بهاینترتیب، شاهد انواع گوناگونی از گرایشهای خلاقه تئاتری در میان هنرمندان تئاتر هستیم. بعضی، اساسا هنوز داستانپردازند. بعضی، حرکتپرداز و تصویرسازند. این گروه اخیر، که آثارشان موضوع بحث این نوشتار است، داستانپردازی را مانع دخالت فعال مخاطب در کنش مشارکت و معناافزایی تلقی میکنند. از دید آنها، ذهن و روان تماشاگر، در مواجهه با درامهای داستانپرداز، کمترین مشارکت را تجربه میکند. در نگاه آنها، مخاطب چنین درامهایی، تماما در برابر حاکمیت داستان تسلیم است و به آن اجازه میدهد تا او را به هر کجایی که میخواهد، بکشاند و در پایان نیز معنای از پیش تعیینشدهای را به ذهن او تزریق میکند. بعضی از این هم فراتر میروند و وظیفه تئاتر را خلق «درام چشمانداز» میدانند. درواقع، آنها مخالف توهم صحنهای هستند. به باور آنها، باید زمان و مکان را از تئاتر حذف کرد تا دغدغههای ذهنی مخاطب، مانع فرایند اکتشاف نشود. آنها درپی یافتن نوعی جایگزین برای درام داستانپرداز هستند. آنها تئاتر را از منظر دیدن و شنیدن، مورد مطالعه قرار میدهند. این نوع آثار میکوشند به یاری نشانهها و استعارهها، ضمن ناممکنکردن خوانش روایی ساده، همه ظرفیتهای عقلی و عاطفی و توان خلاقه فردفرد مخاطبان را به فعالیت و مشارکت ترغیب کنند. در این نوع تئاتر، گرچه تعیینکننده محدودههای معنایی کار، خالق اثر است، اما مخاطب است که روش و شیوه دیدن و پردازش اطلاعات را تحت کنترل خود درمیآورد. در این نوع تجربه تئاتری، دریافت دادهها جای دریافت توالیها مینشیند و این یعنی تقویت دائمی حس حضور. اوج این وضعیت، اولویت قائلشدن به میزانسن در برابر متن و ارجحیتدادن به بدن و کنش جسمانی (فیزیکال) به جای کنش کلامی معنادار است. تئاتر قرن بیستم جلوههایی از این گرایش را در تجربیات گروههای آف برادوی و هپنینگ شاهد بوده است و جهان معاصر نیز نمونههای درخشانی از آن را در آثار عمدتا تصویرگرایانه رابرت ویلسون و ریچارد فورمن بهخاطر سپرده است. در این نوع تئاتر بیش از هر چیز دیگری به حرکات جسمانی برساخته از حرکات آیینی، اصوات الکترونیکی، ضربان بیوقفه نور و صحنهپردازیهای شوکآور تکیه میشود. در این کارها کلام از نازلترین جایگاه برخوردار است. خالقان این قبیل آثار بیتوجه به مضمون یا پیام به معنای ارسطویی آن و فارغ از مقوله همذاتپنداری، درصدد رسیدن به چشماندازهای کاملا شخصی هستند. این قبیل آثار در نهاییترین شکل خود، درپی تبدیل تجربه تئاتر به چالشی میان تماشاچی و فرایند اجرا هستند. بهعنوان مثال، ریچارد فورمن درسال 1972 مسئله روز تئاتر و بهطورکلی، مسئله روز هنر را خلق شرایطی اعلام میکند که در آن، تماشاگر، چالش هنر را نه به صورت عاطفی و احساسی، بلکه به صورت چالش تصمیمگیری - چه درمورد انتخاب معنا و چه درمورد تغییرعادتهای ذهنی خود- تجربه کند. مبانی گفتمانی تئاتر ریچارد فورمن و رابرت ویلسون در حقیقت، اصول پسااینشتينی، عدم قطعیت و آشفتگی بوده است. دنیای فرممحور تئاتر نوین معاصر، که تئاتر ما نیز به بهانههای گاه موجه و بعضا غیرموجهی از آن گرتهبرداری کرده و میکند، نهتنها صحنهها را از شخصیت به معنای سنتی آن - که حسی از انسجام و هویت را منتقل میکرد - تهی کرده است، بلکه نسبت به زبان ارجاعی تحلیلپذیر، ساختار خطی و پیشزمینههای روانشناختی و اجتماعی در طراحی شخصیت نیز بهتدریج احساس بینیازی میکند. امروزه حتی کاربرد دالها و نظامهای نشانهای چند بعدی، در تئاترهای سنتیتر هم به جزئی از ساختار آنها تبدیل شده است. این ویژگی در کنار ویژگیهای دیگری نظیر خلق معنا از طریق فرم، چندلایگی معنایی و مضمونی، چندلایگی سطوح ارتباطی، ساختارهای رؤیاگون و یکسانی اهمیت عناصر دیداری و شنیداری، راه ورود منتقدان به ساحت اینگونه آثار را دشوارتر و پیچیدهتر کرده است. منتقدان برای تحلیل و ارزیابی آثار صحنهای نوین، دیگر حتی با بهرهگیری از ابزارهای انتقادی مدرنی نظیر نقد روانشناسی، نقد اسطورهای، نقد فرمالیستی و... نیز نمیتوانند کاری از پیش ببرند. پیامد چنین رویکردهایی، رویگردانی جدی منتقدان از معیارهای پذیرفتهشده کهنی است که بخشی از آنها از دوران باستان و برخی دیگر از اواخر قرن نوزدهم تا اواخر نیمه دوم قرن بیستم بر خلاقیت تئاتری و نقد تئاتر سایه انداخته و هنوز هم بر بخش سنتیتر خلاقیت تئاتری مسلط است. در چنین وضعیت تازه و پیچیدهای واقعا نقش و جایگاه منتقد چه میتواند باشد؟ ابزارهای قضاوت منتقد تئاتر در دوران جدید کداماند؟ آیا منتقدان و داوران این قبیل آثار نوآورانه، معیاری جز تخیل و تجربیات شخصی خود برای سنجش سره از ناسره در اختیار دارند؟ در غیاب داستان، طرح و توطئه، کشمکشهای دوقطبی، روانشناسی شخصیت و حتی در غیاب ارزشهای زبانی و گفتاری، یک منتقد بر مبنای کدام ویژگی ساختاری قطعی و مسلمی میتواند چنین گستره آزاد و پرتنوعی از عناصر دیداری و شنیداری و حرکتی را به قضاوت بنشیند؟ اساسا آیا کلیدی برای قضاوت درباره اینگونه آثار، قابل تصور یا حتی قابل پیشبینی یا ابداع هست؟ آیا ما چارهای جز پذیرش دربست اینگونه آثار داریم؟ گامهایی که یک منتقد باید برای مواجهه با رویکردهای جدید تئاتری بردارد، کدامند؟ اولین گام منتقد در مواجهه با چنین رویکردهای نوین تئاتری، رهاسازی خود از قید عادتها و قواعد تثبیتشدهای است که سالیان دراز بر جهان تئاتر و نیز بر نقد تئاتر و درنتیجه بر ابزارهای انتقادی در اختیار او سایه گسترده است. گام دوم، کشف چگونگی روند انتقال معنا در اینگونه آثار پیبردن به مجموعه ویژگیهای آشناییگریز جاری در آنها و نیز آگاهییافتن از نقش و جایگاه متفاوتی است که این آثار در تجربه تئاتری برای مخاطب قائل هستند. سومین گام یک منتقد نکتهسنج در مواجهه با این قبیل رویکردهای تئاتری، سنجش و بررسی ارزشهای احتمالا هنری آنها از راه کشف مبانی اندیشگی و زمینههای ذهنی و عینی پدیداری آنهاست چراکه یکی از مهمترین مسائل قابل مطالعه درباره این نوع گرایشات، ریشهیابی دلایل نظری، زیباشناختی، عقلانی و گفتمانی پدیداری آنها و به عبارت دیگر، سنجش میزان اصالت آنهاست. بعضی از تماشاگران و با کمال تأسف بسیاری از داوران جشنوارههای ما بهسادگی مقهور جنبههای صرفا نونمایانه اینگونه آثار و شیفته چشماندازهای غیرمتعارف اینگونه تجربهها میشوند و با اعطای اعتباری فراتر از حد یک تجربه راهگشا و در غیاب حداقل نشانههای قابل توجیه گفتمانی، راه را برای ورود آنها به صحنههای تئاتر و درنتیجه، تشدید سردرگمیهای ذهنی مخاطب هموار میکنند. معمولا یکی از آثار مخرب انواع غیراصیل اینگونه تجربهها، ازدسترفتن اعتمادبهنفس در مخاطب است که علت آن جدای از مسئله تازگی و غیرمتعارفبودگی این قبیل تجربهها که همچون چالشی در برابر عادتهای ذهنی مخاطب خودنمایی میکنند، تکصداییبودن آنهاست که بینیاز از هرگونه مشارکت ذهنی و فیزیکی مخاطب، خود را بر او تحمیل میکنند. به عبارت دیگر، اگر اثری از این دست، در غیاب هرگونه ارتباط عاطفی، احساسی یا اندیشگی، نتواند حداقل از راه التذاذ زیباشناختی حاصل از فرم یا جلوههای فرمالیستیک، مشارکت ذهنی مخاطب را جلب کند، همچون معمایی جلوه خواهد کرد که ناتوانی ذهنی مخاطب در گشودن رازهای آن یا ناتوانی او در معناافزایی به آن را به رخ او میکشد؛ کنشی که درنهایت به زیان هنر بهطورکلی و هنر تئاتر، بالاخص، تمام میشود. به گفته مارتین اسلین، هر اجرائی (باید) از یک نظام نشانهای محوری یا کلیدی برخوردار باشد که بهعنوان سنگ محک یا معیار تماشاگر در جریان تعبیر و تفسیر معنای آن عمل کند. «درواقع، کارگردانی که تصمیم صریحی در مورد انتخاب نظام نشانهای مسلط اجرای خود، اتخاذ نکرده باشد و نداند که کدام نظام نشانهای قادر است دیدگاه و مفاهیم مورد نظر او را بهتر انتقال دهد، بهزودی متوجه خواهد شد که از پیریزی یک سبک شخصی و خلق هویتی فراتر از ابتذال و پیشپاافتادگی برای خود (و اثر خود) ناتوان بوده است».1
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.