مسئله کودکی در ایران
ابراهیم طلایی. عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس
خوشبختانه چندسالی است موضوع کودک و کودکی در ایران به جایگاه بالاتری در فهرست دغدغههای ملی صعود کرده است. این توجه هم در سطح سیاستگذاری، رسانه، پژوهشگران و ورود متخصصان قلمروهای جدیدی از علم همانند جامعهشناسان، اقتصاددانان، هنرمندان، فرهنگشناسان، معماران، طراحان اسباببازی، علوم آموزشی و یادگیری، فیلسوفان، - بهجز روانشناسان که بسیار پیشتر از این ورود پیدا کرده بودند- متبلور شده و هم در سطح خانوادهها، مربیان و مدیران مراکز آموزشی و مراکز سرگرمی و بازی. در ظاهر امر همهچیز آرام و خوب است: گهگاه نوشتههای هیجانانگیز و محرکی هم در شبکههای اجتماعی ردوبدل میشود؛ مثلا در اول مهر و شروع بهکار مراکز آموزشی. دوروبرمان پرشده از کتابها، لوحهای فشرده، بستههای آموزشی، فایلهای صوتی، کلاسهای مادر و کودک، پدر و کودک، پدر و مادر و کودک، اسباببازیهای قرن بیستویکی، دوزبانه و چندزبانهشدن کودک، افزایش هوش و استعدادیابی از کودکی، حساب بانکی کودک، مجلات کودکان و درباره کودکان و انبوهی از اطلاعات و بهتر بگوییم «داده» که اگر بگوییم منجر به نوعی «آلودگی و خفگی اطلاعات» شده، بیراه نیست. آنچنان که فرصت هضم و جذب را از والدین گرفته و آنها را مبدل به پذیرندگانی منفعل کرده است. از طرفی طیف گستردهای از اقشار جامعه ایرانی به «فقر و نبود اطلاعات» درباره کودک، کودکی و سواد فرزندپروری مبتلا هستند. به تعبیر دیگر کودکی و فرزندپروری در ایران دچار شکاف اطلاعاتی منطبق بر شکاف طبقاتی شده و این خطرناک است. این پایههای اولیه نابرابری اجتماعی را بنا مینهد و بچهها در شروع زندگی اجتماعی و تحصیلی خود، ناعادلانه در یک خط قرار نمیگیرند، برخیها (فرهنگ و طبقه غالب) چند متر جلوتر خط شروع ایستادهاند و برخیها چند متر عقبتر. این شکاف، در طول تحصیل دبستانی عمیقتر و در انتهای خط (دیپلم) و ورود به دانشگاه به نگرانترین وضع خود میرسد بهطوریکه تحلیلهای آماری روی دادههای کنکور نشان میدهد احتمال اینکه دانشآموزی با استعداد تحصیلی بالاتر (نمرات درسی عالی در دوره دبستان) اما از طبقه اجتماعی پایین (براساس میزان درآمد خانواده و نوع شغل والدین) وارد دانشگاه دولتی شود، پایینتر از آن است که دانشآموزی با استعداد تحصیلی کمتر ولی از طبقه اجتماعی بالاتر وارد همان دانشگاه شود. وضعیت کودکی در ایران را میتوان از ابعاد مختلف مبدل به وضعیتی «مسئلهمند» کرد یعنی اینکه تبیین کنیم مسئلهای وجود دارد به نام کودکی که پیش از این «مسئله» که نبوده هیچ، «دغدغه» و «مشکل» و «وضعیت ناخوشایند» هم نبوده. اما مجال این نوشته کوتاه روزنامهای آنقدر نیست که بتوان حتی ابعاد اصلی کودکی در ایران را تبیین مسئلهای کرد. بنابراین به ذکر ابعاد مسئلهمند موضوع کودکی اشاره میشود و تفصیل آن را به مجالی دیگر واگذار میکنم. یکی از ابعاد در مقدمه این نوشته بیان شد: شکاف «سواد والدگری» بین والدین از طبقات اجتماعی مختلف که سواد والدگری در اینجا هم ناظر بر حساسیت والدین نسبت به دوره کودکی فرزندانشان است (خانواده سنتی هنوز حتی نسبت به این دوره و تأثیر آن را بر زندگی بزرگسالی کودک حساس هم نشده است) و هم میزان دانش، مهارت، دسترسی به سرمایههای فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی خانوادههاست. بعد دیگر کودکی در ایران که قابلیت مبدلشدن به مسئله را دارد بعد نظری است: یعنی چه انگاره ذهنی از کودک و کودکی در ایران، راهبر اقدامات عملی ماست. انگارههایی که خاستگاه دینی و جامعه سنتی ایرانی دارند و انگارههایی که خاستگاه «علمی» و امروزی دارند، هر یک منجر به تجویزهای متفاوتی در حوزه عمل میشود و برای سؤالات پایهای جوابهای متفاوت یا حتی متناقض ارائه میکنند؛ سؤالات پایهای درباره شیوه تربیت کودک، نوع محصولات و تکنولوژیهایی که در اختیار کودک قرار میگیرند، نوع آموزش مهارتهای تحصیلی و مهارتهای زندگی و... . بعد دیگر و مهم کودکی در ایران نقش کودک در خانواده سنتی و جدید است. تاریخ کودکی ما نشان میدهد در خانواده کشاورزی و نیمهصنعتی ایران، به کودک بهعنوان کارگری که میتواند کمکحال اقتصادی خانواده شود نگریسته میشده و اصطلاحا همه کودک کار بودهاند اما در خانواده مدرن امروزی برعکس، ورود کودک هم سرازیرکردن منابع اقتصادی خانواده به سمت او را به همراه دارد و هم مراحل رشد و تکامل جسمی و عقلی و اجتماعی او مستلزم صرف هزینه است. این تطور و تحول در نقش کودک در خانواده گرچه اندک زمانی است رخ داده اما سرعت رشد آن چشمگیر بوده بهطوریکه مطالعات محلی ما نشان میدهد در روستاها و شهرستانهای کوچک که هنوز ساختار خانواده کشاورزی حاکم است، کودک همانند کودک شهری، مقر سرمایهگذاری خانواده شده و نه سرمایهآوری برای خانواده. ابعاد دیگری که میتوان به کودکی در ایران پرداخت و نظریهها و نظرهای متفاوت زیربنایی آن را تبیین کرد (ولی توضیحشان در این مجال نمیگنجد و میتواند موضوع پژوهشهای علمی قرار گیرند) عبارتند از: جهانشمولی رشد و تحول کودکی در مقابل محلی و بافتمندبودن آن؛ آموزش و تربیت مرکزمحور (مهدهای کودک، پیشدبستانیها و ...) در مقابل خانهمحوربودن آن، بازی و تحرکمداربودن فعالیتهای آموزشی و تربیتی در مقابل کتابمحوری و نشستنمحوری کنونی آموزشها و موضوع نقش حاکمیت و حکمرانی در تربیت اوان کودکی. انشاءالله در یادداشتهای دیگر این ابعاد را تشریح خواهم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.