از تجربههای دیگران بیاموزیم
سیروس برزو
60 سال قبل در 12 مهر 1336 (چهارم اکتبر 1957) خبر پرتاب اسپوتنیک-1 نخستین ماهواره جهان تیتر اصلی مطبوعات جهان شد. در آن دوران بیش از همه، سردمداران دولت آمریکا از این موفقیت روسها شگفتزده شدند. آنها میدانستند در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم، تقریبا تمام دارایی موشکی آلمان ازجمله موشکهای وی-2، اسناد و تجهیزات فنی، همچنین برجستهترین دانشمندان موشکی ازجمله «ورنر فن براون»، نابغه موشکی آلمان، مخفیانه به آمریکا منتقل شدند؛ اما اینک، در مدار قرارگرفتن اسپوتنیک-1 نشان داد روسها پیش افتادهاند و این ضربهای وحشتناک برای حیثیت آمریکا محسوب میشد. چرا آمریکا با آن همه امکانات عقب ماند؟ پشت پرده این موفقیت و پیروزیهای بعدی فضایی شوروی، مردی قرار داشت با نام «سرگئی پاولویچ کارالیف». «کارالیف» یکی از افرادی بود که در جریان پاکسازیهای ارتش شوروی در سال 1938 با اتهام واهی به زندان افتاد. اینکه عوامل نفوذی دشمن و مدیران کوتهبین چگونه با تهمتزنی، سرلشکر «توخاچفسکی» حامی نوآوریهای موشکی را اعدام و جریان پیشرفتهای موشکی روسیه را زمینگیر کردند، مطلبی است که باید مفصلا به آن پرداخت؛ اما حاصل بازی ماهرانه دستگاه امنیتی آلمان نازی آن شد که جمع بسیاری از دانشمندان شوروی اعدام، زندانی و تبعید شدند. «سرگئی کارالیف» در 27 ژوئن 1938 دستگیر و در دادگاهی 20 دقیقهای به جرم «خیانت و کارشکنی در ساخت موشکهای جامدسوز و دادن طرح خیانتبار موشکهای مایعسوز و تضعیف توان ارتش سرخ» به 10 سال زندان محکوم شد! «کارالیف» را به اردوگاه کار اجباری فرستادند. موفقیت ارتش نازی در بهکارگیری سلاحی مخوف و ویرانگر با نام موشک وی-2، به «کارالیف» شانس زندهماندن داد. سردمداران شوروی دریافتند نظر «کارالیف» درباره موشکهای مایعسوز درست بوده و او را برای ساخت همان نوع موشکی که به تبعید رفته بود، به مسکو برگرداندند. «کارالیف» در آگوست سال 1944 بهعنوان طراح اصلی و مدیر مرکز شماره سه طراحی موشکهای بالستیک انتخاب شد. او تا زمان مرگش در 1966، همچنان محور فعالیتهای موشکی و فضایی شوروی بود. او در سپتامبر 1945 با هیئتی از کارشناسان موشکی برای گردآوری تجهیزات و افراد مرتبط با فناوریهای موشکی به آلمان رفت. آنها دیر به آلمان رسیدند؛ زیرا آمریکاییها، همه چیز را با خود برده بودند. مدیریت توانمند «کارالیف» نزدیک به 22 سال یعنی از 1944 تا 1966، همچنین رفقای همدل و تمرکز برنامهریزی باعث شد که شوروی به موفقیت شگفتانگیز در چهارم اکتبر سال 1957 و به دنبال آن پیروزیهای پیدرپی بزرگی در تاریخ فناوری فضایی دست یابد. در اردوگاه مقابل آنها، هریک از قوای سهگانه زمینی، هوایی و دریایی آمریکا بخشی از دانشمندان را جذب کردند. آنها با وجود غنیمت بزرگ موشکی، دچار تفرقه شدند و همین تفرقه و بیتوجهی به اهمیت تمرکز و همگرایی اجازه نداد پیشرفت صنایع موشکی آهنگی موزون داشته باشد و باعث شد در جنگ برای تسخیر فضا فاتح نشوند. بعد از فروپاشی شوروی، نظم و مرکزیت دستگاه فضایی تا حدود زیادی از بین رفت و تشتت باعث شد این کشور نتواند روزهای طلایی آغاز عصر فضانوردی را ادامه دهد. دهها برنامه بهکلی لغو شد و هزاران کارشناس یا خانهنشین شدند یا مهاجرت کردند. در کشور ما متأسفانه از آغاز تشکیل ساختار فضایی، نکاتی اساسی مانند تثبیت مدیریت مورد توجه قرار نگرفت؛ بهطوریکه تا 10 سال، هشت مدیر و سرپرست را به خود دید. ناتوانی و نداشتن انگیزه لازم در مدیران، همچنین ناتوانی در ایجاد همدلی بین دستاندرکاران فضایی از عوامل دیگر کندی کارها شد. با رویکارآمدن دولت یازدهم، رخداد دیگری بر عیبهای قبلی افزوده شد: ازبینرفتن تمرکز فعالیتهای فضایی. در سالهای اخیر و به دنبال پارهپارهشدن تشکیلات فضایی، رکودی بر این فناوری راهبردی سایه افکند. نکته دیگری که مانع توسعه و تحرک فضانوردی در ایران شد، این بود که دولت از فناوری فضایی پشتیبانی نمیکند و سیاستی را پیشه کرده که موفقیتهای فضایی مانعی برای برجام نشود. گرچه این انتقاد مقبول دولتیها نبود؛ اما با اظهار علنی یکی از مسئولان فناوری فضایی، مشخص شد که واقعیت داشته است. چندی پیش دکتر «فتحالله امی»، رئیس پژوهشگاه هوافضا، با اشاره به کندی حرکت توسعهای بخش فضایی کشور گفت: «کمبود بودجه و اجرای سیاستهای دولت در قبال توافقنامه برجام، مانع تسریع در رشد برنامههای فضایی بود». او با بیان اینکه دولت ترجیح داد با کاهش اعتبارات فعالیتهای توسعهای فضایی کشور، هرگونه بهانهای را از کشورهای 1+5 بگیرد، افزود: «در آن زمان این امکان وجود داشت که کشورهای 1+5 با کوچکترین بهانهای، به تشدید تحریمها علیه ایران بپردازند». جدا از مطلب فوق، باید در نظر داشت که با وجود چند دستگاه موازی (که هرکدام خود را متولی امر فناوری فضایی میدانند)، فعالیت درخورتوجهی در این زمینه دیده نمیشود و این فناوری تنها بر پاشنه وعده و وعیدهای دور و دراز میچرخد؛ چون در مواردی حتی بودجهای در حد حقوق کارمندان هم به آنها پرداخت نمیشود. بهطور مثال پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم در سال گذشته به دلیل کمبود بودجه، نهتنها از پس حقوق کارمندان خود برنیامد؛ بلکه بخش زیادی از نیروهای جوان و متخصص خود را از دست داد! دکتر «بهرامی»، رئیس سازمان فضایی ایران، هم دلیل پرتابنکردن ماهواره را نبود بودجه اعلام میکند. «منطقی»، رئیس مرکز ملی فضایی، نیز اعلام کرد تنها هفت درصد از بودجه پروژههای مصوب برنامههای فضایی کشور اختصاص داده شده است! از سوی دیگر مرکز ملی فضایی بهعنوان متولی شورای عالی فضایی، تشکیلات دیگری بود که به مجموعه فضایی ایران اضافه شد و وظایف موازی مرکز ملی فضا و سازمان فضایی درباره شورایعالی فضایی، سرگردانی و کشمکشهای دیگری را به وجود آورد که خود ترمزی دیگری بر ترفیع توسعه فناوری فضایی در ایران شدند. آنهایی که در گذشته، سازمان فضایی را به فربهی و ناکارایی مناسب متهم میکردند و میگفتند چابکی لازم را ندارد، اینک باید جوابگوی این چند تشکیلات نحیف کمتوان و سرگردان باشند که عملا توسعه فناوری فضایی را در حضیض مداری خود، به گونهای منجمد کردهاند که تنها هنرش در چهار سال اخیر، وعدههای تکراری و رونماییهای مکرر از ماکت ماهوارههای مختلف است که بعضا اسم عوض کرده و مجددا با نام جدیدشان رونمایی میشوند! به نظر من تنها راه پیشرفت فناوری فضایی، دادن مهار کار به دست مدیرانی آگاه و باانگیزه است. این تشکیلات راهبردی نباید شکل پراکنده و ملوکالطوایفی بگیرد. اداره فناوری فضایی به وسیله دولتهایی که دستکم هر هشت سال یک بار، دچار تغییر خطمشی و مدیریت میشوند، حاصلی جز رکود و انجماد در مدار صفر درجه ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.