وضعیت سازمانها و نهادهای فضایی ایران در گفتوگو با دکتر «میثم محمدیامین»
برای پیشرفت در صنایعی مانند هوافضا باید در پروژههای بینالمللی مشارکت کرد
گروه علم: در سالهای گذشته اخبار خوبی در زمینه دستاوردهای فضایی ایران در حوزه هوافضا در رسانهها منتشر شد که خشنودی بسیاری از مردم را در پی داشت. انتشار اخبار موفقیت در زمینه هوافضا همراه با اخبار دستاوردهای علمی و فناوری حوزههای دیگر، موجی از غرور و شادی را به همراه داشت و در ادامه امیدهایی را برای دستیابی هرچه سریعتر ایران به فناوریهای نوین و رسیدن به قافله پیشتاخته علم و فناوری را دلها زنده کرد. اما با گذشت زمان، این موفقیتها تکرار نشد و مشخص شد دستیابی به بسیاری از این وعدهها آنچنان که در ابتدا گمان میکردیم، آسان نیست. یکی از این وعدهها، اعزام فضانورد ایرانی از خاک ایران به فضا در آینده نزدیک بود. هرچند در همان زمان اعلام این خبر، بسیاری از کارشناسان تأکید کردند اجرای چنین برنامهای علاوه بر وقت و زمان کافی، به بودجه و دانش فنی زیادی نیاز دارد که هماکنون در اختیار ایران نیست و به این زودی هم کسب نخواهد شد. علاوه بر این، برخی دیگر از کارشناسان تأکید کردند حتی انجام موفق چنین برنامهای، هیچ دستاوردی برای کشورمان محسوب نمیشود. گذشت زمانی که کشوری بخواهد با ارائه دستاورد در حوزه علم و فناوری، کارایی سیاسی خود را اثبات کند. اما متأسفانه مدیران کشور بر انجام چنین طرحی تأکید داشتند اما مدتی است که خبری از این طرح و برنامه اجرای آن منتشر نمیشود. به مناسبت هفته جهانی فضا و برای آشنایی بیشتر با تاریخچه فعالیتهای فضایی ایران، وضعیت کنونی پژوهشها در این حوزه و همچنین چشمانداز آینده این حوزه تحقیقاتی، با دکتر «میثم محمدیامین» یکی از کارشناسان این حوزه گفتوگو کردیم. او بر این باور است که هرچند در ایران پروژههای تحقیقاتی فضایی انجام میشود، اما ما هنوز راه درازی برای دستیابی به «صنعت فضایی» پیشِرو داریم و برای کوتاهکردن این راه دراز باید با کشورهای پیشرو در این زمینه همکاری و در پروژههای بینالمللی مشارکت کنیم، البته این مشارکتهای بینالمللی با انجام تحقیقات داخلی و بومیسازی فناوریهای نوین هیچ منافاتی ندارد.
هماکنون در کشور ما چندین نهاد و سازمان متولی امور فضایی هستند. در شروع این گفتوگو توضیح دهید که سلسلهمراتب این نهادها به چه صورت است؟ چه نهادی تصمیمگیرنده، مجری یا ناظر است؟ این پرسشی که مطرح کردید، بسیار مهم است زیرا هر کشوری که میخواهد در حوزه هوافضا فعالیت منسجم و موفقی داشته باشد، نیازمند یک ساختار مناسب است. پیش از اینکه به این پرسش پاسخ دهیم خوب است که کمی تاریخچه نهادهای فضایی در کشورمان را بررسی کنیم. هماکنون در ایران نهادها و سازمانهایی مانند سازمان فضایی ایران، شورایعالی فضایی، مرکز ملی فضایی، پژوهشگاه هوافضا و پژوهشگاه فضایی در زمینه فضا فعالیت میکنند اما اینکه کدام نهاد یا سازمان متولی اصلی است؟ کدام مجری کدام ناظر؟ اینها بهدقت مشخص نیست، یعنی مرز فعالیتها و وظایف آنها کاملا واضح نیست. شاید بتوان گفت در این مورد تفکیکهای ساختاری به شکل دقیق انجام نشده است. چه لزومی وجود داشت که ما در کشور خود سازمانهایی در زمینه پژوهشهای هوافضا داشته باشیم؟ ما در سابق و قبل از انقلاب سازمان یا مرکزی به نام سنجش از دور داشتیم که بیشتر فعالیتهای آن در زمینه استفاده از تصویرهای ماهوارهای و کاربردهای فناوری فضایی بود. پس از انقلاب، با توجه به رشد صنایع و فناوریهای حوزه هوافضا، (مانند حاملهای فضایی) و از طرف دیگر الزاماتی که در بحث ماهواره وجود داشت، تصویب انواع تحریمها علیه ما و مواردی مانند این، ضرورتهایی را پدید آورد که کشور ما نیز در این عرصه فعال شود. از طرف دیگر هم در چند سال اخیر، آموزش و پژوهش دانشگاهی در زمینه هوافضا در ایران بهشدت گسترش یافت. حدود سه دهه است که رشته هوافضا در ایران آموزش داده میشود که در نتیجه آن تعداد زیادی جوان از دانشگاههای ما فارغالتحصیل شدند که همه آنها به شغلی مرتبط با تحصیل خود نیاز داشتند. همه اینها باعث شد بهتدریج بحث تأسیس سازمان فضایی ایران مطرح شود که حولوحوش سال 84 صورت گرفت. یا پژوهشگاه هوافضا که سال 75 تأسیس شد که بیشتر در زمینه راکتهای کاوش فعالیت میکرد. اخیرا در دولت آقای روحانی هم مرکز ملی فضایی ایران تأسیس شد و بههرحال این ساختار به همین شکل توسعه پیدا کرد. بهطوریکه هماکنون با ساختاری پرتعداد (هم از نظر نیروی انسانی و هم از نظر مراکز تصمیمگیری و اجرا) مواجه هستیم. البته وزارت دفاع هم در این حوزه فعال بود و حوزه کاری خودش را دنبال میکرد که طبیعتا سرریز فناوریهای آنان در حوزه نظامی و ارتباطی، به توسعه ماهواره و حاملهای فضایی هم کمک کرد. ما اگر اساسنامه و شرح وظایف نهادهایی را که در این مدت تأسیس شدند یا حداقل ابلاغ و تصمیمهای رئیسجمهور و دولت که رسما اعلام شده است (که البته من معتقدم بخشی از آنها اجرا نشده است)، مرور کنیم، بسیاری از نکات روشن میشود. پس برای اینکه بحث دقیقتر دنبال شود، اگر امکان دارد این نهادها و سازمان را به شکل مختصر معرفی کنید. من این نهاد را بهترتیب (از لحاظ قدمت و سطح) و وظایفی که میتوان برای آنها متصور بود، معرفی میکنم. به نظر شخص من، سازمانهای فضایی در کل دنیا، عمدتا سازمانهای تخصصی هستند یعنی با سازمانهایی که به امور جاری میپردازند، تفاوت دارند. سازمانهای فضایی باید یک فناوری «هایتک» و از نظر اجرائی پیچیده را مدیریت کنند. از ابتدا مصوب شد سازمان فضایی ما طبق تشکیلاتی خاص در ساختار وزارت ارتباطات فعالیت کند که البته بعدها جابهجاییهایی هم رخ داده است. خود همین موضوع نشاندهنده آن است که این سازمان باید تخصصی عمل کند. یعنی وزارت ارتباطات جایی است که باید در حوزه مخابرات و ارتباطات ماهوارهای فعالیت کند و سازمان فضایی هم بهعنوان سازمان تخصصی میتواند پروژههای مرتبط را مدیریت و اجرا کند. اما میدانیم در برخی از موارد، اولویتهای این سازمان جابهجا میشود برای مثال در برخی از موارد، فعالیتها در حوزه ترویج یا فعالیتهای دانشجویی متمرکز شده است. بههمیندلیل ممکن است به نظر برسد سطح فعالیتهای آن با عنوان «سازمان فضایی» همخوانی نداشته باشد.انتظار داریم سازمان فضایی پروژههایی درباره ماهوارهها را تأمین اعتبار و اجرا کند، بهخصوص در حوزه ارتباطات و در کنارش هم آن فعالیتهای جنبی را نیز انجام دهد اما در برخی موارد میبینیم این اولویتها جابهجا میشود. پس چیزی که از بیرون دیده میشود این است که سازمان فضایی بیشتر در حوزه فعالیتهای ترویجی فعال است. من نظرم این است که اگر سازمان فضایی در وزارت ارتباطات روی پروژههای مخابراتی و ارتباطی متمرکز شود و این پروژهها را اجرا کند، بهتر است و فقط به مدیریت اکتفا نکند. یک نوع مدیریت این است که کار را توزیع و برونسپاری میکنند، اما درنهایت جمعبندی و بهرهبرداری از کار با شماست یعنی عملا اجرای کلان این طرح با شماست. در کنار آن شورایعالی فضایی را هم داریم که با توجه به قوانین قبلی، دبیرش رئیس سازمان فضایی است و خود همین موضوع مقداری اشکال ایجاد میکند. چون سازمان فضایی خودش ذیل یک وزارتخانه است اما شورایعالی فضایی در سطح معاون رئیسجمهور یا بالاتر از یک وزارتخانه است. شورایعالی فضایی برای تنظیم سند راهبردی فضایی و پیگیری اهداف راهبردی فضایی، از قدیم جلساتی را برگزار میکرد، اما بررسی کنید که در چند سال اخیر، شورایعالی فضایی، چند جلسه تشکیل داده و به آن وظیفهای که دستکم در اساسنامهاش ذکر شده، عمل کرده است یا خیر. آیا پیگیری میشود چقدر از سندهایی که در سالهای اخیر تصویب شده است، اجرا میشود؟ با اطلاعاتی که من دارم، این جلسات چندان مرتب و منظم تشکیل نمیشود. به نظرم باید دلیل این موضوع بررسی شود. من معتقدم سازمان فضایی یک نهاد تخصصی است و باید از فعالیت در حوزههای مدیریتی کلان پرهیز کند زیرا جایگاه آن ذیل یک وزارتخانه تعریف شده است. فعالیتهای فضایی فقط منحصر به وزارت ارتباطات نیست، فعالیتهای فضایی میتواند جنبههای بسیار گستردهتری داشته باشد. بنابراین شاید نیاز باشد که در نقش سازمان فضایی و شورایعالی فضایی، بازنگری شود. علاوه بر اینها یک مرکز ملی فضایی هم وجود دارد که به تازگی و در چند سال اخیر تأسیس شده است. ایده اصلی تأسیس این مرکز آن بود که یک نهاد فراسازمانی با هدف سیاستگذاری، ایجاد هماهنگی و توزیع متناسب و منطقی منابع و نظارت بر فعالیتها تأسیس شود ولی چیزی که در عمل میبینیم این است که جایگاه این مرکز را چندان هم به رسمیت نمیشناسند. من مدافع مرکز ملی فضایی نیستم ولی فکر میکنم در نهایت یک ستاد، یک مرکز یا نهاد بالادستی و فراسازمانی و مستقل از منافع گروهی و شخصی، باید وجود داشته باشد. البته برخی میگویند هماکنون شورایعالی فضایی وجود دارد ولی شورایعالی فضایی با این روندی که تاکنون داشته، نتوانسته است آن نقش را بهخوبی ایفا کند. شاید هم لازم باشد یا بهتر باشد که شورایعالی فضایی به نوعی با مرکز ملی فضایی در هم ادغام شود که به نوعی مدیریت این فعالیتها را بر عهده داشته باشد تا در نتیجه بینظمیها و موازیکاریها را از بین ببرد. این نهاد میتواند با بررسی نظرات همه متخصصان و کارشناسان، سندی را تنظیم کند که همه در مورد آن توافق داشته باشند. بودجه این نهاد تأمین شود و علاوه بر این، بر فعالیتهای آن نظارت کنند تا مشخص شود که هر سال چقدر جلو رفته است. هماکنون مرکز ملی فضایی، به لحاظ ساختاری، با این ایده شکل گرفت اما تا جایی که من در جریان هستم، کارها با سختی پیش میرود زیرا پذیرش آن از طرف افراد دیگر هم بسیار مهم است. علاوه بر اینها، ما چند پژوهشگاه هم داریم مانند پژوهشگاه فضایی و پژوهشگاه هوافضا و دانشگاهها. نظر من در مورد پژوهشگاهها و بهطور خاص درباره پژوهشگاه هوافضا این است که باید رویکرد علمی تحقیقاتی داشته باشند یعنی بیشتر به دنبال پژوهش در مرزهای دانش و توسعه فناوریهای «هایتک» در حوزه فضایی بروند و برای دستیابی به دیگر اهداف علمی مشابه که در حوزه وزارت علوم میتوان انتظار داشت، تلاش کنند. یکی از پژوهشگاههای مرتبط دیگر، پژوهشگاه فضایی است که ذیل وزارت ارتباطات فعالیت میکند. این پژوهشگاه میتواند در حوزه تحقیقاتی صنعتی عمل کند. در وزارت علوم بحثهای مربوط به مرزهای دانش بسیار مهم است اما جایی دیگر یا مرکز و نهادی دیگر میتواند روی بحثهای صنعتی تمرکز کند. به نظر میرسد پژوهشگاهی که در یک وزارتخانه شکل میگیرد باید به شکل تخصصی و صنعتی در حوزه وظایف همان وزارتخانه فعالیت کند. عملکرد همه این نهاد و سازمان و پژوهشگاههایی که نام بردیم، قابل بررسی است. میتوان بررسی کرد که خروجی این نهادها و پژوهشگاهها در چند سال گذشته به چه صورتی بود. یکی دیگر از مراکز قوی تحقیقاتی، دانشگاهها هستند که باید در موضوع بحثهای علمی- آموزشی فعالیت کنند چون عمدتا با دانشجویان کار میکنند و پروژههای فضایی میتواند به آنها کمک کند که به اهداف آموزشی خود دست یابند. به باور من باید تفکیک وظایف صورت گیرد و سازمانها و پژوهشگاههایی که ذیل وزارتخانه خاصی هستند، تخصصی در حیطه وظایف همان وزارتخانه فعالیت کنند و پژوهشگاههایی مانند پژوهشگاه هوافضا، مکملی شود برای فعالیت دانشگاهها که در حوزه علمی -آموزشی فعالیت میکنند. این پژوهشگاهها میتوانند در حوزه علمی تحقیقاتی و فراتر از موضوع آموزش فعالیت کنند. مرکز ملی فضایی (یا مرکزی دیگر) هم بهعنوان نهاد هماهنگکننده یا ستاد بالادستی و فراسازمانی متشکل از نمایندگان همه سازمانها و تشکلها و افراد فعال در این زمینه تشکیل شود و کارهای لازم در زمینه سیاستگذاری و ایجاد هماهنگی، توزیع منابع و نظارت را انجام دهد. اگر تفکیکی که من به آن اشاره کردم، روی دهد، تمام آن بحثهای موازیکاری و احیانا خلط مرزهای کاری از بین میرود. ما هماکنون با مشکل تعداد زیاد افراد و سازمانهای دخیل مواجه هستیم. پیشنهاد شما موجب تشدید این مشکل نمیشود؟ البته باید تأکید کرد که منظور من از ستاد، یک سازمان عریض و طویل با مدیریتهای زیاد و چندین نفر نیروی انسانی نیست که بعد خودش به یک مانع تبدیل شود و موجب کندی فعالیتهای فضایی شود. من موافق چنین وضعیتی نیستم. من فکر میکنم اگر ما بتوانیم از کشورهای دیگر الگو بگیریم و به بررسی این موضوع بپردازیم کشورهایی که سالهای قبل فعالیت در این عرصه را آغاز کردند، هماکنون ستاد تصمیمگیرندهشان واقعا چند نفر است؟ تا حدودی میتواند برای ما رهگشا باشد. البته تأیید میکنم که تیمهای کارشناسی میتواند تشکیل شود و نظراتش را ابراز کند اما هسته مرکزی آن کوچک است. باید به بررسی این موضوع بپردازیم که در کشورهای دیگر هم هسته مرکزی، نهادی عریض و طویل است که نتواند هزینههای جاری خودش را تأمین کند و نتواند فعالیتها و زمینه کاری خودش را مدیریت کند یا اینکه اگر میخواهد برای بقیه هم تعیین تکلیف کند باید به قدر کافی چابک و چالاک باشد؟ نکته مهم این است که بسیاری از سازمانها و نهادها از کمی بودجه مینالند و میگویند بودجههای ما درنهایت کفاف حقوق کارمندان و هزینههای جاری را میدهد. اگر بخواهیم علاوه بر اینها باز هم نهاد دیگری را به وجود آوریم، شاید مشکلی بر مشکلات موجود اضافه شود. هماکنون دو نهاد به نامهای شورایعالی فضایی و مرکز ملی فضایی وجود دارد و دیگر لزومی ندارد نهاد تازه دیگری در این حوزه تأسیس شود. به نظر من در دولت آقای روحانی تا حدودی اصلاحاتی انجام شد. میراثی که در این حوزه، از دولت قبل به جا مانده بود، بسیار آشفته بود. به همین دلیل در ابتدای کار اصلاحاتی انجام شد اما بعدها این اصلاحات متوقف شد. برای مثال مرکز ملی فضایی تأسیس شد اما تفکیک وظایف بهخوبی انجام نشد برای مثال تفکیک وظایف آن با شورایعالی فضایی و سازمان فضایی انجام نشد و بههمیندلیل همچنان مشکلاتی در این زمینه وجود دارد. متوقفشدن روند اصلاحات در آن مرحله، بهنفع هیچکس نشد. میتوان گفت اگر ما سالهای سال در این مرحله بمانیم، هیچ دستاورد فضایی چشمگیری نخواهیم داشت. چون در بسیاری از موارد، فعالیتهای گروهها، سازمانها و نهادهای مختلف، همدیگر را خنثی میکنند، درحالیکه بهتر آن است که فعالیتهای ما همسو باشد و در نهایت برایند این فعالیتها سمتوسوی مشخصی داشته باشد. متأسفانه هماکنون بسیاری از بحثها حول این محور است که چه شخص یا سازمانی رئیس است، کدام مسئول است و کدام مجری؟ این نهاد تصمیمگیرنده است یا آن نهاد؟ پس الان ما برای حل مشکل نیازی به تأسیس نهاد جدیدی نداریم، چون هماکنون نهادهایی در این زمینه وجود دارند مانند شورایعالی فضایی یا مرکز ملی فضایی. برای حل مشکل باید جایگاه هر کدام از این نهادها را بهدقت مشخص و وظایف آنها را از یکدیگر تفکیک کرد. به بیان دیگر هماکنون ساختارهای ما به قدر کافی توسعه پیدا کرده ولی جایگاهها بهدقت تعریف شده و مشخص نیست و احیانا برخی از سازمانها و نهادها ارتباط سازندهای با یکدیگر ندارند. من بهعنوان یک متخصص هوافضا بر این باورم برای اینکه کارها با سرعت بیشتری انجام شود و به ساختار منظم برسیم، باید مشخص شود جایگاه هر نهاد سازمان و دانشگاهی کجاست. البته من بر این باورم که اگر شورایعالی فضایی جلسات خود را برگزار کند، مرکز ملی فضایی هم کارهای خودش را انجام دهد و کارها را پیش ببرد، کمکم هماهنگی هم ایجاد میشود. البته این نگرانی هم وجود دارد که برخی به همین دستاوردهای کم قانع باشند و نخواهند تحولی در سرعت دستاوردها ایجاد شود. مطمئنا چنین دیدگاهی به نفع دستگاه فضایی کشور نیست. بسیار خوب است که همه ما گوشهای از کار را بگیریم. در حین کار کمکم مشخص میشود که هر شخص و نهادی چه وظیفهای را باید بر عهده داشته باشد. سوای وضعیت نهادها و سازمان، خوب است درباره پروژههای فضایی و وضعیت آنها هم کمی صحبت کنیم. در سالهای گذشته دستاوردهایی در زمینه فضا به مردم معرفی شد، اما مدتی است که اخباری در این زمینه منتشر نمیشود. هماکنون وضعیت پژوهشها در چه سطحی است و آیا چیزهایی را که وعده داده بودند، محقق شده است؟ قبل از اینکه به این پرسش پاسخ دهم لازم است مختصری درباره کشورهای صاحبنام در این عرصه و پروژههای فضایی آنها صحبت کنم. اگر پروژههای اجراشده در کشورهای پیشرفته را بررسی کنیم، متوجه میشویم پیشرفت در این حوزه خطی نیست. برای مثال شاید در حوزه کشاورزی بتوان گفت امسال 10 میلیون تن، سال آینده 12 میلیون تن و سال بعد از آن هم 14 میلیون تن گندم تولید خواهیم کرد. شاید بتوان در حوزههای دیگر مانند مسکن هم آماری مانند این ارائه داد و گفت تلاش میکنیم در سالهای آینده این آمارهای رو به رشد محقق شود. اما در حوزه هوافضا وضعیت به اینگونه نیست زیرا در این حوزه، برداشتن هر گام جدید نسبت به گام قبلی دشوارتر میشود. برای مثال شاید بتوان با دو سال فعالیت ماهوارهای با مشخصات ویژه، پرتاب کرد اما الزاما نمیتوان گفت که در دو سال آینده هم میتوان چیزی بهتر از این ساخت و به فضا پرتاب کرد. به بیان دیگر، پیشرفت در حوزه فضایی حالتی غیرخطی دارد یعنی گامهای بعدی باید کوچکتر باشد که آن هم با صرف هزینه و وقت بیشتر امکانپذیر میشود. به هیچوجه نمیتوان وعده داد که برای مثال ما هر دو سال یکبار پرتابی را انجام میدهیم. برخی هماکنون از رکود در صنایع فضایی کشور حرف میزنند. آیا شما این موضوع را تأیید میکنید؟ نکتهای که باید روی آن تأکید کرد این است که رکودی که هماکنون در حوزه هوافضا حاکم است، مربوط به این دولت نیست. برای مثال میتوان بررسی کرد که در 10 سال گذشته چه مقدار بودجه در حوزه فضایی هزینه شده و چه دستاوردهایی داشته است؟ اگر در دولتهای قبل ماهوارهای پرتاب شده، در این دولت هم ماهوارههایی پرتاب شده است. به نظر من اول از همه باید پرسید دستاورد چیست و رکود به چه معناست؟ آیا اصلا ما صنعت فضایی داریم که بخواهیم درباره رکود آن صحبت کنیم؟ باید تأکید کرد که ما هماکنون یک صنعت مشخص و منسجم با مشخصات یک صنعت موفق در حوزه فضایی نداریم. برخی هماکنون درباره صنعت فضایی صحبت میکنند، ولی من این تعبیر «صنعت فضایی» را قبول ندارم. ما هماکنون هستههای کوچک پراکندهای در جاهای مختلف داریم که نهایت فعالیت آنها انجام پروژههای تحقیقاتی است. البته بازهم تأکید میکنم ما به شکل مقطعی، دستاوردی مانند ماهواره داشتیم اما وقتی که دستاوردی را به شکل استفاده از آن در مدار نمیبینیم، نمیتوان بهطورکل از صنعت فضایی سخن گفت. ما راه درازی در پیش داریم تا به کشوری صاحب صنعت فضایی تبدیل شویم. راهحل این مشکل چیست؟ با توجه به پیچیدگیهای فناوریهای فضایی، کشورهایی که وضعیت صنعت و علم و فناوریشان همانند ماست، به هیچوجه دیواری به دور خود نمیکشند که ما میخواهیم خودمان صفر تا صد صنعت فضایی را انجام دهیم. البته تأکید میکنم که این کشورها هم حتما برنامه تحقیقاتی دارند اما اگر میخواهیم در مرزهای دانش فعالیت کنیم یا آن را در مقیاسهای صنعتی اجرا کنیم، حتما باید با کشورهای دیگر مشارکت کرد. الان هیچ کشوری همانند ما نمیگوید که میخواهد صفر تا صد صنعت فضایی را خودش پایهریزی کند و به ثمر برساند، یعنی امکانش را ندارد و حتی اگر هم بخواهد، نمیتواند. وضعیت امروز ما با وضعیت دهه 50 میلادی فرق میکند. اگر امروزه ما ماهواره با فناوری دهه 50 میلادی بسازیم، فایده چندانی ندارد. ما امروزه باید همگام با آخرین فناوریها حرکت کنیم تا بتوانیم فاصلهمان با کشورهای پیشرفته را جبران کنیم. یکی از راههای کاهش فاصله با کشورهای دیگر، مشارکت در تیمهای بینالمللی است. البته موضوع برجام باعث شد روابط ما با بسیاری از کشورها بهتر شود ولی میتوان پرسید ما از این بهبود وضعیت روابط چه استفادهای در زمینه فناوریهای فضایی کردیم؟ پس تأکید میکنم ما پروژههای موفق فضایی داشتیم اما هنوز صنعت فضایی نداریم. اگر میخواهیم صنعت فضایی داشته باشیم و میخواهیم رکود نداشته باشیم، اولین گام این است که در پروژههای جدی بینالمللی وارد شویم و به بیان دیگر، از فرصتی که برجام در اختیار ما قرار داده است، به بهترین وجه استفاده کنیم. البته باز هم تأکید میکنم که در کنار این فعالیتهای بینالمللی باید فعالیتهای تحقیقاتی خود و بومیسازی فناوریها را هم داشته باشیم. باید در نظر داشت که بومیسازی فناوری و مشارکت در پروژههای بینالمللی منافی همدیگر نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.