دانشگاه خوارزمی، معلق میان تعلق ملی و الحاق استانی
مراد کاویانی*
دانشگاه خوارزمی دیرپاترین دانشگاه مدرن کشورمان به شمار میرود که پیشینه تأسیس آن به سال ۱۲۹۷ ه.ش. بازمیگردد. پیشینه و هویت تاریخی دانشگاه خوارزمی در جایگاه نخستین مؤسسه آموزش عالی کشور و نیز ملیبودن کارکرد آن به همراه خیل گسترده دانشآموختگانی که طی این مدت در پیشرفت و اعتلای کشورمان نقش داشتهاند، سرمایه کلانی است که تقریبا دیگر دانشگاههای کشور فاقد چنین پیشینه هویتی هستند. این دانشگاه از آن زمان تا به امروز سابقه پرفرازونشیبی از تحولات اداری، سیاسی و مدیریتی را پشتسر گذاشته است. دانشگاه خوارزمی یا همان دانشگاه تربیت معلم پیشین و دانشسرای عالی اسبق در سراسر کشور پردیسهای مختلفی مانند یزد، اراک، زاهدان، کاشان، سبزوار و ... داشت که در چند دهه اخیر این پردیسها بهتدریج جدا شدند و در مقام دانشگاه استانی سر برآوردند؛ جداشدنهایی که طی زمان از وزن ژئوپلیتیک دانشگاه کاست و در ذهن استادان و کارکنان، سابقه ناخوشایندی بر جای گذاشت. در کنار این رخدادها واگذاری ۱۸ هکتار زمین و ۲۰ هزار مترمربع ساختمان این دانشگاه به دانشگاه علامه در اوایل دهه 80 مجموعه دانشگاهی را نسبت به «قلمرو دانشگاه» بهشدت حساس کرده است. امروز، دانشگاه خوارزمی دو پردیس دارد؛ پردیس تهران واقع در خیابان شهید مفتح جنوبی با مساحت دو هکتار و تعدادی ساختمان آموزشی و پژوهشی و پردیس کرج واقع در حصارک به مساحت بیش از 200 هکتار در کنار آزادراه راهبردی تهران- کرج . دیدهها و دادهها هم گویای آن هستند که در چند دهه گذشته، هویت و کارکرد این دو بخش آنچنان در هم تنیده است که یکی بدون دیگری ناقص و ناکارآمد است و در این مدت نیز دانشگاه، توسعه هردو پردیس را دنبال کرده حتی با توجه به مسئله کمبود جا و زمین در تهران بخش عمده سرمایهگذاریها را در کرج انجام داده است. بر بنیاد آمار، دانشگاه خوارزمی نزدیک به 13 هزار دانشجو در مقاطع مختلف تحصیلی و 500 استاد دارد که عموما هم ساکن کرج و تهران هستند. اما نگرانی نسبت به تفکیک این دو پردیس از اوایل دهه 90 همزمان با ارتقای سطح سیاسی شهرستان کرج به استان (1389) پدید آمد و این موضع در کانون کشمکش و کشاکش مدیریت استانی البرز و دانشگاه خوارزمی قرار گرفت. در این میان، کارگزاران استانی بر این باور هستند که استان البرز همانند دیگر استانها به دانشگاه نیاز دارد. ازاینرو، کوشیدند با رایزنیهای آشکار و پنهان و بیتوجه به بازتاب این اقدام در دانشگاه، همراهی و حمایت وزیر علوم و دیگر دستاندرکاران را درباره تعلق دانشگاه خوارزمی یا دستکم پردیس حصارک کرج به استان البرز را با خود همراه کنند. آبانماه سال گذشته (1395) یکی از نمایندگان کرج در مجلس شورای اسلامی عنوان کرد: «موضوع تعلق دانشگاه خوارزمی به استان البرز با موافقت و حمایت وزیر علوم به پایان رسیده است». همین جمله با توجه به ذهنیت تلخ مجموعه دانشگاهی (اعم از استادان، کارمندان، مدیران و دانشجویان) نسبت به «قلمرو دانشگاه خوارزمی» که پیش از این به آن اشاره شد بازتابهای اعتراضی گسترده رسانهای و میدانی یافت. بهگونهای که وزیر وقت علوم ناگزیر به انتشار اطلاعیه شد و در قالب آن «اخبار مربوط به تفکیک مراکز و نیز انتقال مرکزیت این دانشگاه به استان البرز» را رد کرد. با این حال، مناسبات نهچندان دوستانه این دو مجموعه در این مدت به بروز رنجش خاطرهایی انجامید که به بدبینی و افزایش فاصله میان آنها دامن زد. از آنجا که دانشگاه خوارزمی هویت و کارکرد خود را ملی میداند و نه استانی و آن را نیز اعلام کرده است، این موضع چندان خوشایند کارگزاران استانی و کرجی نبوده است. ازاینرو، همراهی چندانی با مسئولان دانشگاه در قالب بهرهگیری از توان علمی دانشگاه به عمل نیاوردهاند. از دیگر سو، این برداشت در دانشگاه خوارزمی شکل گرفته است که در یک دهه گذشته مسئولان شهرستان کرج و بعدها استان البرز، اعتقادی به نقش دانشگاه در توسعه شهر و استان ندارند بهگونهای که در این سالها نهتنها به توسعه دانشگاه کمکی نکردهاند، بلکه همواره از دانشگاه مطالبه زمین برای ساخت تعمیرگاه، مترو، دپو و بلوار داشتهاند و از آنجا که با مقاومت دانشگاه روبهرو شدهاند برای ایجاد و تشدید فشار، عوارض ١٦٠ میلیاردتومانی از دانشگاه مطالبه کرده و در این راستا اقدام به برداشت مبلغ ٢٠٠ میلیون تومان از حساب دانشگاه کردهاند و در بسیاری موارد نیز بر سر راه دانشگاه مانع گذاشتهاند. شنیدهها نیز گویای آن است که اگر کارگزاران استانی نتوانند دانشگاه خوارزمی با کارکرد ملی را به دانشگاه خوارزمی استان البرز تبدیل کنند، در پی مستقلسازی پردیس خوارزمی کرج برخواهند آمد بهگونهای که حتی بیتوجه به سابقه و هویت دیرینه دانشگاه خوارزمی نام آن را نیز به «دانشگاه البرز» یا «دانشگاه آیتالله طالقانی» تغییر میدهند. این در حالی است که دانشگاه خوارزمی با توجه به توانمندیها، دانشگاهی جامع است و در سطح دو دانشگاههای کشور ارزیابی میشود و تفکیک پردیس کرج این دانشگاه از تهران، آن را به سطح سه و چهار دانشگاههای کشور فروخواهد کاست. با توجه به وجود دانشکدهها و زیرساختهای آنها در کرج و تهران، در صورت مستقلشدن، تقسیم دانشکدهها در تهران و کرج بهگونه نامتعادلی صورت خواهد گرفت بهطوریکه هر دو دانشگاه ناقص خواهند بود؛ به این معنا که دانشکدههای فنی و مهندسی، علوم پایه و روانشناسی در کرج و دانشکدههای علوم اقتصادی، مدیریت، حقوق، جغرافیا و... در تهران. همچنان که اشاره شد مساحت پردیس تهران فقط دو هکتار است ازاینرو، دستکم تا چند سال یا شاید برای همیشه با توجه به کاهش دانشجویان ورودی به دانشگاهها از توسعه کالبدی برای برخی دانشکدهها ناتوان خواهد بود. بر پایه پیشبینیها، در چنین وضعیتی اندیشه ادغام چنین دانشگاهی در دانشگاهی دیگر قوت میگیرد، همانگونه که درباره دانشگاه علوم اقتصادی که امروزه به دانشگاه خوارزمی پیوسته، رخ داد و به دانشکدهای از این دانشگاه تبدیل شد. این در حالی است که دانشگاه خوارزمی در پی تدارک جشن یکصدمین سال تأسیس در سال آینده است. بر این پایه، به نظر میرسد تا زمانی که کارگزاران استانی نتوانند جا یا زمینی به پهناوری و موقعیت راهبردی همانند پردیس خوارزمی کرج بیابند، از خواست استانی خود دست نخواهند کشید. از آنجا که این امکان قوی نیست، از همه ابزارها و فشارها برای داشتن دانشگاه استانی در گام نخست کلیت دانشگاه خوارزمی و در گام دوم پردیس این دانشگاه در کرج که از بسیاری امکانات و زیرساختها نیز برخوردار است، استفاده خواهند کرد. در مقابل، دانشگاه خود را دانشگاهی در سطح ملی میداند که مأموریتهای آن پاسخ به نیازهای کشوری است و بر آن است با زمینهسازی و برنامهریزی خود را در جایگاه دانشگاهی بینالمللی ارتقا دهد. درحالیکه با جداسازی دانشگاه بهویژه بخشی که در کرج قرار میگیرد، به دانشگاه استانی تبدیل میشود. در این صورت مداخله کارگزاران استانی و شهری کرج در دانشگاه سوگیریهای آن را در اندازه خواستهای استانی فروخواهد کاست. از سوی دیگر، با توجه به ارتقای سطح سیاسی شهرستان کرج به استان و وجود مطالبه عمومی برای داشتن دانشگاه استانی، چنانچه هریک از نهادها و ادارات فعال در مقیاس شهری و استانی (تازه تأسیس) کرج و البرز بتوانند به این مهم دست یابند، سالها از اعتبار (برند) کسبشده استفاده خواهد کرد. از این رو، کوشش برای راهاندازی دانشگاه استانی برای آنها (اعم از فرد یا نهاد) آنقدر ارزش و اعتبار خواهد داشت که آشکار و پنهان در پی «قلمروزدایی دانشگاه خوارزمی» برآیند. این وضعیت، این برداشت را فراروی ناظران قرار میدهد که کشمکش بر سر «قلمرو دانشگاه خوارزمی» به این زودیها فرو نخواهد کاست و چهبسا در آینده نزدیک نیز رو به فزایندگی و گستردگی نهد. *عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.