انسانهای دومگابایتی
حسام محمدی
فیلسوف فرانسوی، میشل فوکو، در کتاب مراقبت و تنبیه مینویسد: «در معرضِ دیدبودنْ دام است». و این آغاز خودمراقبتیهایی آزاردهندهای است که فرد را مجاب میکند تا در قالبی خودخواسته، از اصولی پیروی کند که در تمامی صحنههایی که او بر آن ایستاده، روباتوار و مملو از ترسی درونی، گام بردارد. در دیدهبان مشرف به صحنه فوکویی، زندانبان در قامتِ متصدیِ نامرئی، زندانیان را از برجی مرکزی تحت نظر گرفته و آنها را با چشمانی هوشیار زیر نظر میگیرد، البته در اغلب اوقات این حسی درونی است که بر زندانیان القا میشود و شاید در اصل ماجرا زندانبان در دیدهبانی حضور فیزیکی نداشته باشد. زندانیان بیآنکه زندانبان را ببینند، وجودش منحوسش را حس میکنند و از اینکه دیده میشوند در وضعیت آزاردهندهای به سر میبرند. در چنین وضعیتی، آنان در حالتی دائمی از وانمودها و رفتارهایی متظاهرانه به سر میبرند که رفتهرفته امکان هرگونه کنشگری و نافرمانی را از آنها سلب میکند. زیستن در چنین فضایی جهنم سارتری را بازنمایی میکند؛ دوزخی که در آن خبری از شکنجهگر نیست تا افراد را شکنجه فیزیکی بدهد، در این دوزخ شکنجه همانا نگاه نافذ «دیگری» است که بر ما مینگرد و در مورد ما قضاوت میکند؛ قضاوتی که سبب میشود تا ما خودمان را با دست خودمان از درون متلاشی کنیم. اما سویه خطرناک ماجرا از جایی آغاز میشود که افراد نهتنها این نوع مراقبت را میپذیرند، بلکه چیزی نمیگذرد که این رفتار در نظرشان عادی جلوه میکند و با میل و اشتیاق رفتار متظاهرانه خود را تداوم میبخشند. در اینچنین فضایی است که هر فردی مسئولیت سانسور و حفاظت از خود را بر عهده میگیرد و دقیقا این نقطه آغاز یک سقوط است. در عصر اینستاگرام نیز افراد میآموزند که بايد اجازه دهند تا زیر نظر باشند و هم اینکه دیگران را زیر نظر بگیرند، که در روایت فوکویی این امر هم جذاب است و هم خطرناک. در این وادی هویتهای فردی و جمعی در قالب پروفایلهای ساختگی و غیرواقعی جلوه میکند و اشخاص در تکههایی چندمگابایتی فروکاسته شده و به ایفای نقش میپردازند. در این زیستجهان مجازی بنا به روایتِ گافمن، فاصله میان جلوی صحنه و پشت صحنه به شکل مرگباری رفتهرفته عمیق و عمیقتر میشود و قیافه و مَنش افراد در این دو جایگاه مدام از هم فاصله میگیرد. افراد میآموزند که بايد هویتِ جدیدی از خود در قالب پروفایلهای شخصی بسازند و با نظارتی فراگیر از جانب خود و دیگران در راستای حفاظت و اجرای هرچه دقیقتر این سناریو حرکت کنند، بیش از همه در عصر جدید، چنین نظارتی مایه نگرانی است، چراکه عمل نظارت فینفسه نوعی اِعمال قدرت ویرانگر است. این نظارت ظرفیت آن را دارد تا رفتارمان را تحتتأثیر قرار داده و بدون آنکه کاملا متوجه شویم ما را به همرنگی و همدستی وادار کند. در عصر اینستاگرام، انسانهای تهیشده فراواناند، انسانهای یکدستی که همگان از زیر تیغِ یک جراح پلاستیک عبور کرده و پا به عرصه همنوایی گذاشتهاند؛ پوستههای تولیدشدهای که خط تولید یکسانی داشته و در شکل جدیدی از خودسانسوری در تلاشی فراگیر سعی در همسانسازی خود با آمال و آرزوهای دیدهبان مُشرف به صحنه دارند. آنها از بهدامافتادن در تور نگاه دیگری سرخوشاند و علاقه به محبوبیت نزد دیدهبان، انسانها را به عروسکهایی حقیر، بیارزش و در عین حال بیشرم بدل کرده است. در این دوران هر چیزی فقط و فقط تا جایی ارزشمند است که بتواند قابلیت تبدیلشدن به یک پُست جذاب را داشته باشد؛ پستی که دیدهبان آن را میپسندد و ما را در حلقه «دنبالکنندهها» زنده نگه میدارد. انسانهای آنلاین هیچ چیزی، جز آنکه نمایش میدهند، نیستند، آنها عروسکهای محقری هستند که برای زندهماندن به لایکهای بیشتری احتیاج دارند. انسانهای آنلاین، تمامِ درونیاتشان را بیپروا با دیگران در میان میگذارند و هیچ فولدر پنهانشدهای درون خود ندارند، گاه حتی صحنهسازی میکنند. این عروسکهای مطیع هر دم خودشان را تا قعر درونیشان افشا میکنند، تا مبادا دیدهبان چیزی را از دست داده باشد. این موجودات دومگابایتی مدتهاست که فقط حافظه را اشغال کردهاند و هیچ کارکرد دیگری ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.