|

درباره نمایش بازی بی‌پایان، به کارگردانی «اردلان شجاع‌کاوه»

بازی تابلو آخر

در اولین تجربه کارگردانی «اردلان شجاع‌کاوه»، تأثیرپذیری‌اش از آثار کلاسیک با همان ساختار و سبک‌وسیاق به‌خوبی مشهود است. داستان نمایش درباره مردی به نام فرخ است که بعد از مرگ همسرش و برای انجام امورات روزمره‌اش پرستاری را استخدام می‌کند؛ غافل از اینکه با این زن مسائل و مشکلات بسیاری خواهد داشت. نمایش با تصاویری از درختان عریان، خانه‌های ویران، افرادی با صورت‌های نامشخص و گنجه‌هایی پر از کتاب‌های خاک‌گرفته و کهنه که روی پرده انتهایی پخش می‌شود، آغاز می‌شود؛ شروعی که از همان ابتدای نمایش فضای کار را برای تماشاگر معلوم و مشخص می‌کند. پرستار زن وارد خانه می‌شود و با برخورد تند و خشن مرد که نظامی‌اي بازنشسته است روبه‌رو می‌شود. پارس سگی در بیرون خانه، اولین تهدیدی است که زن در مواجهه با فضای جدید با آن روبه‌رو می‌شود. مرد نظامی شخصیتی منضبط و عصبی دارد با اصطلاحات و دایره واژگانی ویژه که زن را به چشم گماشته خود تصور می‌کند. افکار و عقاید ضدزن، پیرمرد نمایش را تا موجودی تک‌بُعدی پیش می‌برد که درباره جنس مخالف، قضاوتی ناعادلانه دارد. فرخ گذشته‌ای تلخ و نابسامان داشته و زنش، پریوش، حالا دیگر زنده نیست و خاطراتش در ذهن بیمار وی مرور می‌شود؛ خاطرات و گفتاری که پرستار هیچ از آن نمی‌داند و حتی وقتی پیرمرد در ذهنش با زن درگذشته‌اش اختلاط می‌کند، ترس از مردی که هذیان می‌گوید مثل خوره به جانش می‌افتد. مسئله اصلی نمایش تنهایی است. هم مرد و هم زن، هر دو در این موضوع مشترک هستند. مرد برای فرار از این مخمصه پرستار می‌گیرد و زن در خانه‌ای با همخانه خود زندگی می‌کند، اما احساس تنهایی هر دو را به یک اندازه آزار می‌دهد. حتی بازی چرا و برای اینکه در نمایش بین آن دو انجام می‌شود هم کمکی به کاهش بار تنهایی‌شان نمی‌کند. پرستار، زن مستقلی است که برای زنده‌ماندن و ادامه حيات خود سخت می‌کوشد. پیرمرد اما انسان سلطه‌جویی است که تمام سعی و تلاشش را می‌کند تا انسان‌های اطراف خود، از جمله پرستار را زیر سلطه خود ببرد، چراکه حس سلطه‌جویی او را غرق مستی می‌کند. صحنه نمایش عرصه این رویارویی می‌شود و به مثال رینگ بوکس دو حریف را به جان هم می‌اندازد تا مشخص شود در انتها چه کسی پیروز این میدان است. غافل از اینکه چنین برخوردی، هم از لحاظ منطق دراماتیک و هم از نقطه‌نظر مناسبات صحنه هیچ حاصلی را به‌همراه ندارد. مرد به زن لباسی می‌دهد تا بپوشد تا شاید به هیبتی که مرد دوست دارد، در‌آید، اما طبع سرکش زن این تغییر را برنمی‌تابد. در ادامه داستان، پرده از رازهای سربه‌مهر آن دو برداشته می‌شود. مرد زنش را به قتل رسانده و حالا خاطرات او عذابش می‌دهد. کندوکاو ذهن پریشان و بیمار مرد او را به ورطه نیستی می‌کشاند و برای خلاصی از آن پای پرستار را به داخل ماجرا می‌کشاند. پرستار هم نامزدش را در جنگ از دست داده و همین باعث نزدیکی آن دو به هم می‌شود؛ درست به‌مثابه پلی که تنهایی آنها را از میان برمی‌دارد و باعث می‌شود فاصله‌شان کم شود، اما نمایش؛ چه در ساحت متن و چه در ساحت اجرا هیچ برنامه مشخص و دقیقی برای این رویارویی ندارد و برای همین مفاهیم نمایش ابتر می‌مانند و هیچ‌کدام مجال بروز نمی‌یابند.

میترا (پرستار زن) زنی است که جفت خود را در جنگ از دست داده و حالا قصد دارد مشکلات متعدد مالی و خانوادگی خود را یک‌تنه حل کند. برای همین به هر کاری دست می‌زند از جمله پرستاری از سالمندان. وضعیت بغرنج و شکننده زن در همان نخستین صحنه نمایش و با نمایش رفتار خشن فرخ (پیرمرد) به‌خوبی روایت می‌شود. اتمسفر فلاکت‌باری که بر سراسر نمایش حاکم است، نشان از جوی مسموم پیرامون شخصیت‌های اثر دارد. گویی هاله‌ای از سایه تقدیر، آدم‌های داستان را دربر گرفته و هیچ‌کس توان مقابله با این نیروی عظیم را ندارد. نمایش دو شخصیت اصلی دارد و قرار است داستانی که در صحنه روایت می‌شود، درباره این دو باشد، اما حواشی و داستانک‌هایی که قرار است در خدمت تنه اصلی نمایش باشند، قدرت حمایت از آن را ندارند و در نتیجه تمرکز از اشخاص برداشته شده و حس پراکندگی در اجزای داستان در سرتاسر نمایش حس می‌شود، هرچند هرکدام از آدم‌های نمایش به طبقه خاصی تعلق دارند و رنگ‌آمیزی‌های زندگی فردی و اجتماعی‌‌شان با هم تفاوت‌های زیادی دارد، هرچند در برخی از مسائل و مشکلات ریشه مشترک دارند. باوجوداين نمی‌توان انکار کرد که اشخاص نمایش، اقشار مختلف جامعه را روایت می‌کنند که باوجود برتربودن یا نبودنشان، پایانی مشترک در زندگی و سرنوشت دارند: فروپاشی زندگی حباب‌واری که هرکدام برای خود ساخته‌اند. شاید بتوان مهم‌ترین مشکل نمایش را در بخش روایت داستانی و توزیع درست و به‌موقع اطلاعات دانست. الگوی این توزیع در اکثر مواقع توانایی ایجاد جاذبه لازم برای کنجکاوکردن تماشاگر به ادامه نمایش را ندارد. به نظر می‌رسد هرچند نویسنده و کارگردان به اهمیت موضوع پی برده و در برخی مواقع هم سعی خود را می‌کنند که حس ایجاد جذابیت را در طول نمایش به وجود آورند، اما در عمل نتوانسته‌‌اند به شکلی مطلوب چنین توازنی را ایجاد کنند. دیالوگ‌هایی که بین پیرمرد و پرستار ردوبدل می‌شود، بیش از هر چیز برای رساندن آنها به نقطه برخورد به رشته تحریر درآمده است. به‌عبارتی در نمایش، تنها ابعادی از زندگی آن‌ دو نمایش داده می‌شود که بیشتر مناسب صحنه‌های درگیری و برخورد است. پایان نمایش بر اساس نوع رابطه آنها ساخته و پرداخته شده است، اما نکته‌ای که در این بخش به آن می‌توان اشاره کرد این است که شخصیت‌ها تاب‌وتوان حمل بار دراماتیک پایانی نمایش را ندارند، چراکه آنها از همان ابتدای نمایش توانایی برقراری توازن در پرداخت و توجه به خطوط داستانی را ندارند. در نتیجه ناگهان عنصری که نقش فرعی دارد، در لحظات پایانی نقشی تعیین‌کننده پیدا می‌کند و در نتیجه باعث ضربه‌خوردن به دیگر اجزا و عناصر نمایش می‌شود. «بازی بی‌پایان» مقدمه‌اي طولانی دارد و برای همین زمان زیادی صرف مقدمه‌چینی برای رسیدن به لحظه بحران می‌کند و همین موضوع باعث می‌شود دیرتر از زمان معمول به نقطه بحران برسد، اما بیشتر از مشکل مقدمه‌چینی، ایراد اصلی به طرح کلی داستان وارد است که بحران را در ابتدای نمایش بیان می‌کند و ماجراهای پس از بحران عجولانه و بدون پشتوانه منطقی اتفاق می‌افتند. بازی بی‌پایان با عدم توازن در پرداخت بخش‌های مختلف در نمایش روبه‌رو است که باعث مي‌شود ارتباط تماشاگر دچار اغتشاش شود. از منظر اجرا اما وضعیت نمایش اندکی بهتر است. به این معنا که بازی‌ها و کارگردانی از متن جلوتر است و بازیگران حداقل با شناخت و تجربه‌ای که از مقوله بازی و بازیگری دارند، تا حدودی قدرت جذب تماشاگر را دارند. اولین تجربه کارگردانی اردلان شجاع‌کاوه که تاکنون به‌عنوان بازیگر در عرصه‌های سینما و تئاتر و تلویزیون شناخته شده بود، گام بلندی نیست و در کارنامه هنری‌اش برگ شاخصی به حساب نمی‌آید، هرچند نمی‌توان به طراحی صحنه نمایش اشاره نکرد و زیبایی‌های آن را در نظر نگرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.