سينماي بعد از انقلاب
نسيم آصف: «سينما اگر باشد» با عنوان فرعي تاريخ تحليلي سينماي پس از انقلاب عنوان كتابي است از احمد طالبينژاد كه اولينبار در سال 1377 توسط انتشارات بنياد سينمايي فارابي بهچاپ رسيده بود و بهتازگي چاپ دوم آن توسط نشر روزنه منتشر شده است. طالبينژاد براي چاپ دوم اين كتاب، آن را بهطور كامل بازنويسي كرده و مطالب تازهيافتهتري هم به همه بخشهاي كتاب اضافه كرده است. بهاينترتيب او در پيشگفتار تازه كتاب به اين نكته اشاره كرده كه «اين كتاب، تا به امروز تنها كتاب درباره تاريخ سينماي پس از انقلاب است كه با نگرشي تحليلي نوشته شده» است. «سينما اگر باشد» به لحاظ تاريخي سه مقطع را مورد بررسي قرار داده است: سالهاي 1358 تا 1362 كه طالبينژاد آن را دوران برزخي سينماي ايران ناميده، سالهاي 1362 تا 1372 «كه با ثبات مديريت و حضور جدي سينماگران در عرصههاي جهاني، سينماي ايران بهعنوان مقولهاي جدي در فرهنگ و هنر ما شناخته شد» و در نهايت سالهاي 1373 تا 1377. طالبينژاد در بخشي از پيشگفتار چاپ دوم كتاب مسئله اصلي سينماي ايران در سالهاي اوليه انقلاب را موجوديت اين عرصه دانسته و نوشته: «بودن يا نبودن؟ مسئله سينما در دوران پس از انقلاب و برپايي حكومت اسلامي، دقيقا مصداق اين پرسش تراژيك بود. اينكه در نظام نوخاسته، جايي براي هنر و بهويژه سينما كه سوغات فرنگ است وجود خواهد داشت يا همانند برخي كشورهاي عربي/ اسلامي، جزء مظاهر كفر محسوب شده و ممنوعه خواهد شد؟ از ايجاد اين شبهه كه ذهن بسياري از سينماگران و سينمادوستان ايراني را با خود درگير كرده بود، تا زماني كه سينماي ايران با پرچم جمهوري اسلامي، در مهمترين جشنوارهها و محافل سينمايي جهان حضور پررنگ پيدا كرد، كمتر از يكدهه زمان لازم بود. اما حجم كارهاي كرده و نكرده براي حفظ و بقاي هنر/صنعت سينما طي اين دوره بسيار گستردهتر و پرفرازونشيبتر بوده است. اين كتاب ميكوشد سير تحولات اين دوران و پس از آن را با ديدگاهي تحليلي، بيان كند.» آنطور كه نويسنده در پيشگفتارش هم اشاره كرده، صنعت سينماي ايران با حدود پنجاه سال عمر حرفهاي در برابر حوادث انقلاب دوام نياورد و «پايههاي سست و لرزانش فروريخت.» اما برخلاف آنچه عدهاي پيشبيني ميكردند، سينماي ايران بهواسطه انقلاب مسيري ديگر را در پيش گرفت و آن دوران پايان عمر سينما در ايران نبود. طالبينژاد به اين مسئله اشاره كرده كه انقلاب بر روي دو ويژگي سينما يعني «پيامرساني» و «آموزش» تاكيد داشت. بااينحال «از موجوديت سينماي حرفهاي ايران پس از پيروزي انقلاب، مشتي استخوان پوسيده باقي مانده بود.» طالبينژاد در بخش اول كتاب، به وضعيت سينما در سالهاي اوليه انقلاب پرداخته و حوادث مختلف آن سالها را مرور كرده است. جشنوارهها، نشريههاي سينمايي، رفتگان و ماندگان، مراكز خصوصي نمايش فيلم و محتوا از جمله موضوعاتي است كه در اين بخش مورد توجه قرار گرفتهاند. نويسنده درباره مسئله محتوا در سينماي آن دوران نوشته: «انقلاب، روند فروپاشي فيلمفارسي را كه همانند گياهي هرز در پهنه فرهنگ معاصر ايران روييده بود و مانع رشد طبيعي جوانههاي انديشه ميشد، تسريع كرد. ولي انقلاب، از همان آغاز به سينما راه نيافت و كاملا هم طبيعي بود كه چنين نشود. بهجز اندك فيلمسازان متفاوت، صاحب سليقه، شعور و درك سينمايي كه در تاريخ سينماي ايران به موجنوييها معروفاند و از اواخر سالهاي 1340 باعث دگرگوني در ساختار و محتواي سينماي ايران شده بودند، بدنه اصلي سينما در اختيار بيهنران و چهرههاي غيرفرهنگي بود كه ماهيتا تفاوتي با اسلاف خود نداشتند... بنابراين، سينماي انقلاب، در دوره مورد بحث، علاوه بر تنگناهاي اقتصادي، مديريت و ساير مسائل، در زمينه محتوا و تفكر، دوران برزخي و سختي را ميگذراند. از آنجا كه ميان دستاندركاران صنعت فيلم و تفكر انقلاب، فاصلهاي عميق وجود داشت، عملا آنها در مقابل دگرگونيهاي اين دوره حساس از زندگي اجتماعي ما، به موضعي انفعالي كشانده شدند.» بهاينترتيب كتاب در اين بخش به دشواريهاي پيشروي سينما در فضاي جديد ميپردازد. به اعتقاد طالبينژاد، تعيين سياستهاي فرهنگي يكي از مشكلاتي بود كه در سالهاي اول انقلاب وجود داشت و چندسالي زمان لازم بود تا هدايت فرهنگي سينما تحقق يابد. كتاب سال 1363 را نخستين سال شكوفايي توليد ميداند. در اين سال چهل فيلم توليد شد كه با توجه به شرايط آن سالها رقمي قابلتوجه بود. بخش دوم كتاب به اين دوران اختصاص دارد و طالبينژاد در اين بخش مهمترين تغييرات رخداده در عرصه سينما در ميان سالهاي 62 تا 72 را بررسي كرده است: «تحولات فرهنگي سينما در دهه مورد بحث، تنها به محتوا و كيفيت فيلمها محدود نميشد. تغيير مناسبات حرفهاي، جذب نيروهاي جوان، گرايش نيروي انساني تئاتر به سينما، رشد مقولههايي مثل كارگرداني، بازيگري، فيلمبرداري، موسيقي متن و زندهكردن پيشههاي فرعي سينما مانند صدابرداري سرصحنه، طراحي صحنه، گريم، عكاسي فيلم، مديريت توليد، نقد فيلم و درمجموع، بالابردن سليقه و ذائقه تماشاگران سينما، از شاخصترين دگرگونيهايي است كه طي اين دوره پديد آمده است.» طالبينژاد در بخشي جداگانه به بررسي كيفي فيلمهاي پس از انقلاب پرداخته است. او در اين بخش، به بررسي و تحليل كيفي پانصدواندي فيلم پرداخته كه در دو دهه اول انقلاب ساخته شدند. در اينجا روي عناصر مختلفي مثل انتخاب موضوع، نسبت موضوع و مضامين فيلمها با واقعيت، آرمانگرايي، ساختار، نگرش اجتماعي و مسائلي از اين دست تاكيد شده است. بخش پاياني كتاب به بررسي اجمالي سينما در سالهاي 1373 تا 1377 مربوط است. در اين بخش به تغييروتحولات در ساختار مديريتي سينما و فضاي كلي حاكم بر سينما توجه شده است. سالهاي مورد بحث در اين بخش، دوراني است كه تعدادي از سينماگران ايراني مثل عباس كيارستمي به موفقيتهاي زيادي در عرصه بينالمللي رسيدند. طالبينژاد در انتهاي كتاب اشاره كرده كه بررسي سير تحولات كمي و كيفي سينماي ايران از سال 77 به اينسو، حجم گستردهاي را ميطلبد كه در جلدهاي ديگري روايت خواهند شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.