|

تجلی اخلاق، آزادی و کرامت انسانی در نهضت حسینی

بهنام افشاری . روزنامه‌نگار

1378 سال از «روز واقعه»، یعنی عاشورای سال 61 هجری‌قمری می‌گذرد. عاشورا، تنها یک حادثه تاریخی مربوط به یک دوره و مکان خاص نبود؛ بلکه یک گفتمان و مکتب آگاهی‌بخش، هدایت‌بخش و انسان‌ساز است که پیام ‌آزادی و حفظ کرامت انسان را برای همه عصرها و نسل‌ها تداعی می‌کند. در متن این واقعه، ارزش‌ها و عناصر برجسته‌ای نظیر اخلاق، آزادی، کرامت انسانی، معنویت، شجاعت، عزت، ظلم‌ستیزی و... جای گرفته که این عناصر و مؤلفه‌های مهم، واقعه عاشورا را از دیگر رویدادهای تاریخی متمایز کرده و به آن یک هویت جهانی بخشیده است. نهضت امام حسین (ع) برگرفته از منطق قرآن بود. امام (ع) در شرایطی نهضت خود را بنا نهادند که استبداد و طاغوت بر جامعه اسلامی سایه افکنده بود؛ یعنی حکام اموی به نام اسلام؛ نه خلافت، بلکه سلطنت می‌کردند و آزادی‌های مشروع و قانونی را سلب و در دین بدعت‌ و انحراف‌های زیادی ایجاد کرده بودند. به‌همین‌سبب امام حسین (ع) با منطق قرآن و در یک حرکت عقلانی و اصلاح‌طلبانه، نهضت خود را در راه اصلاح جامعه اسلامی و رهایی انسان‌ها از قید و بندهای تحمیلی استبداد و طاغوت و دستیابی به عدالت، آزادی و حفظ کرامت انسان آغاز و در نهایت نیز جان خود را در این راه فدا کردند تا بر بلندای تاریخ و به همه عصرها و نسل‌ها این پیام جهان‌شمول را منعکس کنند که ارزش و کرامت انسان بسیار فراتر و شریف‌تر از آن است که آدمی در برابر ظلم تن به ذلت دهد، چنان‌که خود به صراحت فرمودند: «هیهات (محال است) برای ما تسلیم و خواری». آزادی و آزادگی لازمه کرامت انسانی است؛ یعنی کرامت انسانی زمانی حفظ می‌شود که انسان بتواند آزادانه و اخلاق‌مدارانه در جامعه زندگی کند و به عقلانیت، اندیشه، اختیار و حقوق مسلم او احترام گذاشته شود و در تعیین سرنوشت خود آزادانه و به‌ صورت مستقیم مشارکت داشته باشد. «فرهنگ گفت‌وگو» در نهضت حسینی، جایگاه برجسته‌ای دارد. امام حسین (ع) براساس منطق قرآن و با تکیه بر عقلانیت، نهضت خود را از ابتدا بر مبنای گفت‌وگو و مذاکره بنا کردند؛ زیرا ایشان به دنبال جنگ‌طلبی و کسب قدرت نبودند. چنان‌که در منابع مختلف تاریخی آمده است، امام حسین (ع) در مصاف با سپاه حر و عمر سعد، خواستار بازگشت به مکه شدند؛ اما اجازه این کار به ایشان داده نشد و سپاه یزید بازگشت ایشان را منوط به پذیرش بیعت با یزید دانست؛ اما امام حسین (ع) یزید را فاقد هر نوع شایستگی و صلاحیت برای تصدی حکمرانی در جامعه اسلامی می‌دیدند و براساس‌این به‌هیچ‌وجه حاضر به بیعت با یزید نبودند و بیعت با یزید را عین ذلت می‌دانستند؛ اما امام حسین(ع) همواره درصدد بودند تا با موعظه، گفت‌وگو و مذاکره، از بروز هرگونه جنگ خودداری کرده و مخالفان خود را اقناع و به طریق حقیقت هدایت کنند. دعوت امام (ع) به آزادی و حریت، بیانگر جایگاه رفیع آزادی در مکتب اسلام است. آزادی موهبتی الهی قلمداد می‌شود که نه‌تنها هیچ‌گونه ناسازگاری بین دین و آزادی وجود ندارد؛ بلکه اسلام آزادی را مهم‌ترین مسئله برای انسان دانسته و در واقع دین و قرآن برای آزادی انسان نازل شده و آزادی راه حفظ کرامت انسان و رسیدن او به سعادت و کمال معنوی است. امام حسین (ع) در روز عاشورا، مخالفان خود را به پذیرفتن و عمل به اصول مشترک انسانی، یعنی اخلاقی‌زیستن و آزادگی که لازمه حفظ شأن و کرامت انسان است، دعوت می‌کنند و می‌فرمایند «اِن لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعادَ کونوا احراراً فی دنیا کم؛ اگر دین ندارید و به آخرت باور ندارید، در دنیا آزاده باشید». برخی از روشنفکران دینی که معتقدند اخلاق یک امر فرادینی و مستقل از دین است، به این سخن امام حسین (ع) استناد می‌کنند. در منطق و نهضت امام حسین (ع) نه‌تنها اجبار و اکراه جایی ندارد؛ بلکه ایشان به عنصر اراده و اختیار انسان و تدبیر در امور تأکید و توجه دارند؛ چنان‌که در منابع مختلف تاریخی آمده است که امام حسین (ع) بعد از مشورت با اصحاب و یاران خود، زمانی که تصمیم گرفتند از مکه به‌ سمت کوفه حرکت کنند، هیچ کسی را به اجبار و اکراه با خود همراه نکردند و حتی گفته‌اند و نوشته‌اند که ایشان در شب عاشورا در جمع یاران و همراهان خود، خطبه مفصلی خواندند و ضمن تفهیم اوضاع، همراهان خود را مرخص کردند و ماندن آنها و ادامه راه را به انتخاب خودشان گذاشتند. امام حسین (ع) و نهضت حسینی، متعلق به همه بشریت است؛ زیرا اهداف و پیام عاشورا برای همه بشریت و انسان‌های آزادی‌خواه و عدالت‌طلب است. به تعبیر مرحوم مطهری عاشورا دو صفحه دارد، یک صفحه سفید و نورانی و یک صفحه تاریک، سیاه و ظلمانی1. در‌این‌میان جنبه و صفحه سیاه و ظلمانی حادثه عاشورا بسیار برجسته شده؛ یعنی بیشتر به ظلم‌هایی که بر حسین (ع) و یاران او رفت و جنبه‌های احساسی و عاطفی آن واقعه نظر کرده‌ایم و آن‌گونه که باید و شاید به صفحه سفید و بُعد معرفت‌شناسانه عاشورا توجهی نکرده‌ایم. براساس‌این امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند شناخت و درک و فهم معرفت‌اندیشانه عاشورا و تفکر و تأمل در عمق آن رویداد مهم هستیم؛ 1- مرتضی مطهری، حماسه حسینی، ج 1، انتشارات صدرا، چ چهل‌و‌چهارم، 1385، ص 18.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.