یک مصاحبه و چند نکته
امیرحسین رائی. مدرس موسیقی و هنر
«اما وقتی درباره محمدرضا لطفی از من سؤال میکنند، با آنکه رابطه فامیلی هم با هم داشتهایم، میگویم تا لطفی به آمریکا نرفته بود، در نوازندگی ساز و آهنگسازیاش هنرمند بسیار مهمی بود و همه کارهایش ارزشمند بود، اما بعد از رفتن به آمریکا، کارهایش دیگر بیارزش شدند». این عباراتی است که در روزنامه «شرق» مورخ اول مهرماه 96 از سوی هوشنگ کامکار روایت شده است. نکته حائز اهمیت در این سطور، بهکارگیری واژه «ارزش» است؛ بدون آنکه بدانیم راوی با اتکا به چه معیاری و با عنایت به چه شواهد و قرائنی، بدون هیچ رویکرد آکادمیک و علمیای، کارنامه هنرمندی را بهلحاظ ارزشی به دو پاره تقسیم میکند. آقای کامکار لااقل شایسته است که در نظر داشته باشند که هنر امری است نسبی و با سعی فلاسفه و زیباییشناسان در طول تاریخ، تعریفی جامع و کامل از آن به دست داده نشده است و همواره منتقدانی که با متدولوژی نقد و تحقیق آشنا هستند، خاستگاه انتقادی خود را مشخص میکنند. امروز به سعی و لطف لطفیها، چندین نسل از نوازندگان، خوانندگان و پژوهشگران رشد یافتهاند که از طریق بازجست مبانی بنیادین حکمت و هنر ایرانی - اسلامی در زمینه موسیقی دستگاهی و با سلاح مطالعات تطبیقی و بینارشتهای، مجالی برای کلیگوییهای غیرعلمی و احساسی باقی نمیگذارند. واژه هنر و اثر هنری همواره و در طول تاریخ هنر، اندیشمندان بسیاری را به چالش کشیده است. افلاطون تحتتأثیر ایده مُثُل، ارسطو و مقوله بازنمایی در هنر، فیثاغورث و علم اعداد، معیار قرارگرفتن تناسب، شفافیت و کمال برای هنر در قرون وسطا، انسانمداری، تناسبات طلایی و بازتاب موشکافانه قوانین طبیعت از سوی هنرمند در دوران رنسانس و سرانجام تمرکززدایی، محوریت انسان، ذهنیتگرایی معرفی هنر با بیانیه و مانیفست در دوران مدرن، همهوهمه حکایت از تطور هنر در گذر زمان دارند. نقد نیز در دوران مدرن میتواند برآمده از خاستگاه نظری مشخصی باشد. انتقاد میتواند توصیفی باشد یا ضمن توصیف به تحلیل و تعلیل بپردازد. نقد ممکن است رویکردی تطبیقی و بینارشتهای داشته باشد و بهعنوانمثال آثار یک هنرمند را یا در یک دوره تاریخی مشخص یا در زمان مشخص و با عنایت به ملاحظات تاریخی، جامعهشناسانه، روانشناختی یا اقتصادی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. در ایران نیز، هنر، گاه با فضیلت عجین بوده و صنعتگر و هنرمند را از یکدیگر تفکیک کرده است و گاه تحتتأثیر شهود عاشقانه عارفانی همچون سهروردی، کفه عشق بر عقل چربیده و زمانی عقلگرایی و منطق بزرگانی مانند فارابی و بوعلیسینا بر فضای علمی، احاطه داشته است. امروز اگر بخواهیم هنر و ارزش هنری هنرمندی را در عرصه موسیقی دستگاهی مورد نقد قرار دهیم، ناگزیر خواهیم بود، لااقل یکی از معیارهای ذیل را اختیار کنیم: 1- مکتب، سبک، شیوه و فن و تکنیک نوازندگی 2- بداههبودن یا ضبط در استودیو 3- زمان و مکان اجرا 4- خاستگاه فکری و ایدئولوژیک نوازنده 5- مبنا قراردادن نقطهنظر زیباشناسانه و تفسیر اثر (رویکرد فرمالیستی، رویکرد تأویل و هرمنوتیک) 6- اقتصاد هنر و معیشت هنرمند و نهادهای حامی او. اکنون شایسته است آقای کامکار با توسل به یک یا چند روش نقد علمی و آکادمیک، مختصری از «ارزش» در اثر هنری و بهویژه در آثار استاد محمدرضا لطفی را برای خوانندگان به رشته تحریر درآورند و خطر قضاوتهای احساسی و ناروا را از جامعه هنری دور کنند. - سخن آخر محمدرضا لطفی، اگرچه در زمان عزیمت به اروپا و آمریکا، درک محضر استادان بزرگی مانند نورعلیخان برومند، عبداللهخان دوامی، علیاکبرخان شهنازی و سعید هرمزی را در کارنامه خود داشت. اگرچه توانسته بود نسل جوان را با موسیقی هنری و جدی دستگاهی آشتی دهد و موسیقی را از انفعال و رخوت سفارشی پهلوی خارج کند. اگرچه بسیاری از آثار قدما را بازسازی و اجرا کرد و جوانان نوازنده و خوانندهای را تربیت کرد که هنوز در عرصه موسیقی افتخار میآفرینند. اگرچه همصدا با خواستهای مردم در انقلاب اسلامی 57، زبان گویای آنان شد و قطعات خاطرهانگیز ساخت و تا بهثمرنشستن انقلاب در کنار مردم ماند، اما شاید بزرگترین لطفی که میتوانست با غیبتش در حق بسیاری بکند، این باشد که عرصه را برای بسیاری فراهم کرد تا سنتینواز و موسیقینواز و صاحبمنصب موسیقی باشند و واژه «ارزش» را مصادره به مطلوب کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.