نتیجه پژوهش محققان ایرانی
کشف تیتانیوم در جو مشتری داغ
فاطمه کاظمی
منجمان رصدخانه جنوب اروپا به سرپرستی «الیار صداقتی»، محقق ایرانی و همراهی «محمودرضا عشاق» موفق شدند برای اولینبار نشانههایی از وجود تیتانیوم اکسید را در جو یک سیاره از نوع مشتریهای داغ کشف کنند. لازم به ذکر است مشتریهای داغ به سیارههایی اطلاق میشود که از جنس گاز هستند، اما فاصله آنها با ستاره میزبانشان به اندازهای کم است که دمای آنها نسبت به سیاره مشتری در منظومه شمسی، بسیار بیشتر است. محققان رصدخانه جنوب اروپا با استفاده از تلسکوپ عظیم VLT به رصد یکی از این سیارات موسوم به WASP-19b که در فاصله 815 سال نوری از زمین واقع شده است، پرداختند. نکته جالب توجه درباره این سیاره فراخورشیدی وجود تیتانیوم اکسید در جو آن است. برای اولینبار است چنین ترکیبی در جو یک سیاره گازی مشاهده میشود. این تحقیق به سرپرستی «الیار صداقتی»، محقق ایرانی فارغالتحصیل از دانشگاه فنی برلین و یکی از اعضای رصدخانه جنوب اروپا، انجام شده است. کارخانه ذوب فلزات گفتنی است تاکنون سیارات فراخورشیدی بسیاری کشف شدهاند، اما شهرت این سیاره بیشتر به دلیل سرعت زیاد و زمان بسیار کوتاه چرخش آن در مدار است. جرم این سیاره بسیار نزدیک به سیاره مشتری و حدود 1.15 برابر آن است ولی شعاع آن نسبت به مشتری بیشتر است. شعاع این سیاره 1.31 برابر مشتری و حدود 0.13 شعاع خورشید است. به همین دلیل میتوان گفت این سیاره، تقریبا هماندازه ستارههای کوچک است. دانشمندان در سال 2013 توانستند با استفاده از دادههایی که از تلسکوپ «استپ» (ASTEP) بهدست آوردند، خورشیدگرفتگی را در این منظومه مشاهده کنند. این اولینباری بود که با استفاده از یک تلسکوپ زمینی، خورشیدگرفتگی در سیارهای فراخورشیدی مشاهده میشد. بزرگبودن اندازه این سیاره، دلیل موفقبودن رصد این پدیده با استفاده از تلسکوپ زمینی بود. البته بعدها دانشمندان با استفاده از تلسکوپ فضایی هابل توانستند ترکیبات موجود در جو این سیاره را نیز شناسایی کنند. هماکنون این سیاره کوتاهترین دوره مداری (مدت یک سال) را در بین تمام مشتریگونهای داغ کشفشده دارد. برخی از این سیارهها سطح سنگی یا فلزی دارند. سیاره WASP-19b مانند بسیاری از مشتریهای داغ، مداری بسیار کوتاه دارد و هر 19 ساعت یک بار، به دور ستاره خود میچرخد و دمای جو آن در حدود دو هزار درجه سانتیگراد است که بیش از چهار برابر دمای زهره است. در سیاره زهره، فلز سرب ذوب میشود، اما در این دما، علاوه بر سرب، سیلیکات و پلوتونیوم نیز ذوب میشوند. تیم منجمان رصدخانه جنوب اروپا با رصد ابرهای موجود در جو این سیاره، ترکیبات شیمیایی مختلفی را در این سیاره فراخورشیدی کشف کردند؛ ازجمله تیتانیوم اکسید، آب و عنصر سدیم. «الیار صداقتی»، محقق ارشد این تحقیق که حدود دو سال است در حال بررسی و مطالعه است، در کنفرانس خبری این تحقیق گفت: «کشف چنین ترکیبی به هیچ عنوان اتفاق سادهای نیست و علاوه بر نیاز به دادههای قطعی و دقیق، به آنالیزهای جامع و همهجانبه نیز نیاز دارد». وی افزود: «ما با استفاده از الگوریتمهایی که به بررسی وضعیت شیمیایی، دمایی و جوی این سیارات میپردازند، توانستیم وجود این ترکیبات را در جو WASP-19b تشخیص دهیم». تیتانیوم اکسید ترکیب کمیابی در فضا محسوب میشود که بیشتر در جو ستارههای سرد دیده میشود. این ترکیب بهعنوان جذبکننده حرارت عمل میکند و بههمیندلیل میتوان دمای بالای این سیاره را با وجود چنین ترکیبی در جو آن توجیه کرد. وجود مقدار زیاد این ترکیب در جو ستارگان، سبب جلوگیری از خروج گرما و ایجاد پدیده وارونگی میشود. این کشف میتواند به ایجاد یک دستهبندی جدید برای جو سیارات منجر شود و راه را برای شناسایی سیارات فراخورشیدی دارای حیات هموارتر کند. نتایج این تحقیق در نشریه علمی Nature منتشر شده است. دادههای پاک دکتر «محمودرضا عشاق»، یکی از اعضای این پژوهش و محقق فوقدکترا در دانشگاه گوتینگن آلمان است. وی پیش از این، دکترایش را در دانشگاه پورتوی پرتغال دریافت کرد و مدت کمی هم بهعنوان پژوهشگر فوقدکترا در همان دانشگاه تحقیق کرده است. دکتر «عشاق» میگوید: «سیارات فراخورشیدی موضوعی بود که از همان ابتدای دوره دکترا، به آن علاقه داشتم و همچنان هم به این موضوع علاقهمند هستم و هنوز هم روی این موضوع تحقیق میکنم». او درباره علاقهمندی خود در حوزه سیارههای فراخورشیدی میگوید: «بسیار علاقه دارم بدانم ستاره میزبان سیارههای فراخورشیدی کشفشده، چقدر روی پارامترها و ویژگیهای سیارههایی که ما اندازهگیری میکنیم، تأثیر میگذارند». وی میگوید: «بررسی این موضوع، به نوعی تخصص من است. بسیاری از تحقیقاتی که انجام شده است، نشان میدهد ستارههای میزبان، نویزهایی در دادههایمان ایجاد میکنند. وجود این نویزها میتواند روی دانستههای ما نسبت به سیارههای فراخورشیدی تأثیر بگذارد. به همین دلیل من روی این موضوع بسیار پژوهش میکنم تا ببینم نویزی که آن ستاره مادر یا ستاره میزبان ایجاد میکند، مخصوصا روی پارامترهای اتمسفر آن سیاره فراخورشیدی كه مطالعه میکنیم، چقدر تأثیر میگذارد. اما از همه مهمتر این است که ببینیم چگونه میتوان نویزهایی را که در دیتا یا دادهها وجود دارد، از بین برد تا در نتیجه دادههای پاک و بدون نویزی داشته باشیم که فقط از سیاره فراخورشیدی آمده باشد». وی در ادامه تأکید میکند که بیشترین تلاش او روی این موضوع است که چگونه میتوان دادههای بهدستآمده را از وجود نویزها پاکسازی کرد. گفتنی است عامل تولید بیشتر این نویزها، ستاره میزبان هستند. او در ادامه درباره نتایج مهمی که در این سالها به دست آورده است، میگوید: «یکی از مهمترین دستاوردهای من این است که نشان دادم نویزی که ستاره میزبان ایجاد میکند، میتواند باعث شود ما شعاع سیارههای فراخورشیدی را کوچکتر از اندازه واقعی آن ارزیابی کنیم. دومین نتیجه مهمی که میتوانم به آن اشاره کنم این است همان نویزهایی که ستاره میزبان تولید میکند، به نوعی تابع طول موج هستند و بههمیندلیل هم میتواند روی دانستههای ما درباره جو سیارههای فراخورشیدی تأثیر بگذارد و این احتمال هم وجود دارد که به نوعی ما را گمراه کند. برای مثال ممکن است ما با استفاده از این دادهها فکر کنیم یک سیاره فراخورشیدی کشف کردهایم که جو آن پوشیده از ابر است، ولی درواقع، این دادههایی که بهدست میآوریم، حاصل نویز آن ستاره میزبان است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.