|

امید به بهره‌برداری از تلسکوپ ملی تا 1400

گروه علم: پروژه «رصدخانه ملی ایران» یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های علمی ایران بود که در زمان مطرح‌شدن، امیدهای بسیاری را برای پیشبرد وضعیت تحقیق و پژوهش در ایران شکوفا کرد، اما پس از گذشت مدتی مشخص شد پیشرفت این پروژه کند است. کندی این پروژه دلایل بسیار داشت؛ از دشوار و پیچیده‌بودن ذاتی این پروژه گرفته تا نبود بودجه برای ادامه مسیر. پروژه‌ای که کارهای مقدماتی آن از سال 1380 شروع شده بود، تاکنون فقط 30 درصد پیشرفت فیزیکی داشته است. سرنوشت این پروژه کم‌کم مایه نگرانی شده بود تا اینکه چندی است زمزمه‌هایی مبنی‌بر تسریع این پروژه به گوش می‌رسد. به همین مناسبت با دکتر «حبیب خسروشاهی»، مجری این طرح، در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی گفت‌وگو کردیم تا با اهمیت و کارایی این تلسکوپ بیشتر آشنا شویم. دکتر «خسروشاهی» به سرنوشت این پروژه بسیار خوش‌بین است و می‌گوید امیدوار است تا سال 1400 کار بهره‌برداری از این تلسکوپ آغاز شود.

پیش از آنکه وارد بحث شویم، کمی درباره اهداف ساخت این تلسکوپ و مشخصات فنی این رصدخانه توضیح دهید. هدف ما از پروژه «رصدخانه ملی ایران» طراحی و ساخت یک رصدخانه نجومی است. رصدخانه نجومی، شامل یک یا مجموعه‌ای از تجهیزات رصدی نظیر تلسکوپ‌های نجومی تحقیقاتی است. با توجه به گسترش علم و فناوری، امروزه رصدهای نجومی صرفا با یک تلسکوپ به معنای کلاسیک آن انجام نمی‌شود، بلکه تجهیزات دیگری مانند دوربین‌ها یا تجهیزات رصدی با طراحی ویژه نیز همراه آن است. به‌طور ساده و خلاصه می‌توان گفت تلسکوپ ابزاری است که می‌تواند فوتون‌ها یا نور را دریافت و در یک مکان متمرکز کند و در نتیجه به منجمان امکان می‌دهد که درباره منشأ گسیل‌شدن این نورها (که ورای جو زمین قرار دارند)، پژوهش کنند. منشأ گسیل‌شدن این نورها یا فوتون‌ها ممکن است خورشید، سیارات، کهکشان‌ها یا اجرام دیگری باشند. البته فقط انتشار نور نیست که مهم است؛ بلکه مطالعه جذب نور هم اهمیت اخترفیزیکی دارد. با بررسی این فوتون‌های نشری یا جذبی می‌توان درباره اجرام موجود در کیهان پژوهش کرد. تاکنون چه بخش‌هایی از کار ساخت این رصدخانه انجام شده است؟ مأموریت اصلی ما در رصدخانه ملی، طراحی و ساخت یک تلسکوپ کلاس متوسط تحقیقاتی است، اما برای انجام چنین پروژه‌ای به فعالیت‌های جنبی دیگری هم نیاز است؛ برای مثال، تلسکوپ باید در موقعیت مناسبی مستقر شود. برای پیداکردن بهترین جا برای استقرار این تلسکوپ مجموعه فعالیت‌هایی صورت می‌گیرد که به آن «مکان‌یابی» گفته می‌شود. مکان‌یابی این تلسکوپ یا بهتر بگویم رصدخانه انجام شده است. پس از آنکه مکان استقرار تلسکوپ مشخص شد، باید آن را برای ساخت رصدخانه آماده کرد. پیش از ساخت تلسکوپ در قله کوه باید مطالعات ژئوتکنیک صورت گیرد، زیرا قرار است سازه‌ای به وزن کل حدود ۳۰۰ تا 400 تن در این مکان نصب شود، به‌همین‌دلیل باید همه عوامل مؤثر بر این سازه را در نظر داشت. باید قله کوهی که برای ساخت تلسکوپ در نظر گرفته شده است، تسطیح شود تا امکان ساخت سازه‌ها فراهم شود. علاوه‌برآن باید جاده دسترسی به قله کوه که رصدخانه در آن مستقر می‌شود، ساخته شود. پس می‌بینیم پیش از آنکه وارد مرحله اصلی ساخت تلسکوپ شویم باید کارهای مقدماتی زیادی انجام شود که هم زمان‌بر است و هم به بودجه قابل‌توجهی نیاز دارد. در مورد خود تلسکوپ هم باید گفت که کار طراحی آن انجام شده و برخی از قطعات را ساخته یا تهیه کردیم؛ مانند آینه اصلی. آینه ثانویه در حال ساخت است. درعین‌حال فعالیت‌های عمرانی مربوط به تأسیسات و ساختمان رصدخانه هم در حال انجام است. یک تلسکوپ پژوهشی چه اجزایی دارد؟ خود تلسکوپ یک ساختار اپتوالکترومکانیکی است؛ یعنی در ساخت این تلسکوپ، هم مکانیک نقش دارد، هم الکترونیک و کنترل و هم اپتیک. درواقع مکانیک و کنترل باید از اپتیک حمایت کنند، چون همه تجهیزات این تلسکوپ باید در خدمت اپتیک یا درواقع آشکارسازی فوتون‌ها باشند. پس از آنکه فوتون‌ها دریافت و تجمیع شدند، باید آن را در یک نقطه، کانونی کرد. ابزارهای رصدی هم باید توسعه پیدا کنند تا این فوتون یا نوری را که از یک چشمه دریافت شدند، به تصویر یا طیف تبدیل کنند. پس از آن است که منجمان وارد عرصه می‌شوند و به تجزیه‌وتحلیل این اطلاعات می‌پردازند تا نادانسته‌های ما از عالم و هستی را کاهش دهند. این کلیت یا چارچوب کار ماست. چرا اجرای این پروژه این‌قدر طولانی شد؟ در چنین پروژه‌های بزرگی، وقتی که وارد کار می‌شویم، هم به دلیل حجم زیاد کار و هم پیچیدگی و دقت لازم برای فعالیت‌ها، پیشرفت کار، خواهی‌نخواهی به کندی صورت می‌گیرد؛ برای مثال صیقل‌دادن سطح آینه باید با دقت نانومتر (یک‌میلیاردم متر) صورت گیرد. متأسفانه تاکنون صنعت ما چنین کاری را نکرده، چون لزومی برای انجام آن در کشور ما وجود نداشته است. حوزه‌های پژوهشی و صنعتی ما تاکنون در این مقیاس کار نکرده‌اند. بله، صنایع در زمینه فناوری نانو پیشرفت کرده‌اند؛ ولی این موضوع متفاوت است. باید در نظر داشت که شما می‌توانید یک قطعه کوچک مثلا یک آینه کوچک را به مراکز صنعتی و پژوهشی سفارش دهید تا آن آینه کوچک را در حد نانومتر صیقل دهند؛ ولی تاکنون در کشور ما آینه‌ای به قطر چند متر را در مقیاس نانو صیقل نداده‌اند. تاکنون چه فعالیت‌هایی برای ساخت این رصدخانه انجام شده است؟ ما آینه تلسکوپ را سفارش دادیم و خریداری کردیم. همان‌طور که گفتم، سطح آینه با دقت نانومتری صیقل داده شده است. چندی پیش هم این آینه وارد کشور شد و آن را تحویل گرفتیم. آزمون این آینه به وسیله متخصصان ایرانی و با همکاری محققان خارجی انجام شد. این قطعه و آینه ثانویه اجزای مهمی هستند که سفارش و خریداری شده‌اند. توجه دارید که تعیین مشخصات شیشه‌های مربوط به این آینه‌ها از سوی مهندسان و مشاوران طرح انجام شده است. این مجموعا ۱۵ درصد کل پروژه را تشکیل می‌دهد. طراحی و ساخت دیگر اجزاي تلسکوپ در داخل کشور انجام می‌شود. طراحی جزئی تلسکوپ به پایان رسیده و به داوری متخصصان گذاشته شد. ۱۲ متخصص ساخت رصدخانه و تلسکوپ و کسانی که بنیان‌گذار اپتیک فعال در تلسکوپ‌ها بودند، طراحی ما را داوری کرده و نظرات‌شان را گفته‌اند. به پشتوانه این داوری برای ساخت تلسکوپ آماده می‌شویم. طراحی و ساخت گنبد چرخان به‌زودی آغاز می‌شود و اینها به دست مهندسان و صنعتگران کشور انجام می‌شود. گویا اصراری هست که می‌خواهید حتما این تلسکوپ را در داخل کشور بسازید. البته می‌خواهیم این تلسکوپ را در داخل کشور بسازیم؛ ولی وقتی می‌گوییم این تلسکوپ باید در داخل کشور طراحی و ساخته شود، به این معنی نیست که ما می‌خواهیم متعصبانه این کار را انجام دهیم؛ بلکه تلاش‌مان این است که این کار را هوشمندانه انجام دهیم. ما نمی‌خواهیم فقط صاحب یک رصدخانه شویم؛ بلکه می‌خواهیم در زمینه طراحی و ساخت رصدخانه نیز صاحب‌نظر شویم؛ وگرنه بسیاری از کشورهای دیگر تلسکوپ را سفارش دادند و تلسکوپ آماده را تحویل گرفتند؛ اما ما نخواستیم آن مسیر را طی کنیم. البته در نظر داشته باشید تمام پروژه‌های ساخت رصدخانه‌ها طولانی‌مدت هستند و فقط مختص ساخت این رصدخانه نیست. ساخت تلسکوپ‌هایی که کشورهای دیگر سفارش می‌دهند و ساخته‌شده آن را تحویل می‌گیرند، نیز زمان‌بر است. با ساخت رصدخانه و تلسکوپ در کشور علاوه بر اینکه صاحب آنها می‌شویم، دانش و فناوری مربوطه نیز در کشور نهادینه می‌شود و یاد می‌گیریم که چگونه طرح‌هایی با این سطح از پیچیدگی و دشواری اجرائی را در مؤسسات علمی هدایت کنیم. الان تلسکوپ 40‌متری در حال طراحی و ساخت است؛ پروژه‌ای که مدت‌ها درباره آن بحث می‌کنند و چندین سال دیگر زمان می‌برد که ساخت آن تمام شود. همین‌طور چندین سال است که کار طراحی تلسکوپ 30‌متری دانشگاه کالیفرنیا آغاز شده؛ ولی حتی برای کشورهای صاحب فناوری این امر زمان درخور‌‌توجهی طول می‌کشد تا به بهره‌برداری برسد. نمونه دیگر یک کشور آسیایی است که هم‌زمان با ما ایجاد رصدخانه را کلید زده و با وجود اینکه کل تلسکوپ به وسیله یک شرکت اروپایی ساخته و نصب شده، کاربری علمی آن آغاز نشده است. می‌خواهم تأکید کنم که طراحی و ساخت رصدخانه، موضوعی نیست که ما امروز اراده کنیم و فردا یا هفته بعد یا ماه بعد و سال بعد محصول مد نظرمان را دریافت کنیم. چنین پروژه‌هایی در همه‌جای دنیا زمان‌بر است. چه عواملی موجب این کندی شده است؟ یکی از موضوعاتی که باعث می‌شود روند ساخت تلسکوپ به کندی پیش برود، همان موضوع دقت است. در بخش مکانیک، دقت ما باید در حد میکرومتر باشد و در اپتیک دقت ما باید در حد نانومتر باشد. در کنترل حرکت زاویه‌ای که یکی از مهم‌ترین کارکردها یا وظایف تلسکوپ است، برای اینکه بتواند یک جسم خاص مانند یک ستاره را رهگیری کند، صحبت از دقتی در حدود یک روی 36هزارم درجه است. این مقدار دقت بسیار زیاد است و صنعت ما به چنین دقتی عادت ندارد و در نتیجه تجربه‌ای برای دستیابی به چنین دقتی ندارد؛ بنابراین می‌توان گفت پروژه‌های پژوهشی مانند این، صنعت را با نیازهای جدیدی آشنا و چالش‌های تازه‌ای را برایشان مطرح می‌کند؛ یعنی افق‌های تازه‌ای را برای آنها باز می‌کند؛ پس نکته‌ای که باید روی آن تأکید کرد، این است که دقت ساخت چنین تلسکوپی باید بسیار زیاد باشد. در نظر داشته باشید که ما می‌خواهیم تلسکوپی به وزن تقریبی صد تُن را در قله یک کوه نصب کنیم که بنا به ضرورت در معرض باد با سرعت قرار می‌گیرد؛ ولی نباید در تصویر این تلسکوپ اختلالی بیش از یک بر روی ۳۶هزارم ثانیه ایجاد شود. مجموع این عوامل باعث می‌شود که ما ابزاری با دقت زیاد در اختیار داشته باشیم. برای بیان دقت این تلسکوپ تأکید می‌کنم که توان تفکیک این تلسکوپ چنان است که اگر دو سکه‌ 200 تومانی در یک سر اتوبان همت باشد، با استفاده از این تلکسوپ می‌توان از آن سر بزرگراه همت، این دو سکه را تشخیص داد! درباره مکان‌یابی و دشواری‌های آن صحبت کردید. چرا نمی‌توان چنین تلسکوپی را در ارتفاعات شهر تهران یا هر جای دیگری ساخت؟ مکان ساخت این تلسکوپ چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟ کار مکان‌یابی این رصدخانه در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان انجام شده است. آقای دکتر «سعداله نصیری» و دیگر همکاران ما در علوم پایه زنجان، در ابتدا یک شناخت کلی و اجمالی از تمام ایران به دست آوردند. برای انتخاب مکان یک رصدخانه باید به چند عامل بسیار مهم دقت کرد؛ از‌جمله اینکه تلاطم جو کم باشد، مکان استقرار تلسکوپ باید از لایه اینورژن یا وارونگی بالاتر باشد. رطوبت هوا کم، سرعت باد مناسب و جریان هوا یکنواخت باشد، ابرناکی منطقه کم باشد و ذرات گردوغبار هم در محیط اطراف نباشد. بنابراین اگر بخواهیم این تلسکوپ را در جای مناسبی نصب کنیم، باید از ارتفاع سه‌هزار‌متر هم بالاتر برویم. علاوه‌براین نمی‌توانیم این تلسکوپ را در نزدیکی شهرهای بزرگ بسازیم زیرا آلودگی نوری برای رصد اجرام آسمانی مزاحمت ایجاد می‌کند. بسیاری از اجرام آسمان کم‌نور هستند و در نتیجه آلودگی نوری رصد این اجرام را غیرممکن می‌کند. علاوه‌براین باید از گردوغبار هم دوری کرد. گردوغبار در کار تلسکوپ چند مشکل ایجاد می‌کند. اول اینکه فوتون‌ها را جذب می‌کند و در رصد اجرام اختلال ایجاد می‌کند، دیگر اینکه این ذرات گردوغبار ممکن است روی سطح آینه بنشینند و انعکاس نور که مبنای تلسکوپ است را کاهش دهند. در نظر داشته باشید که سطح آینه با دقت نانومتری صیقل خورده است، حال اگر ذراتی در ابعاد میکرومتر روی آن بنشیند، دیگر تلسکوپی در کار نیست. نکته دیگری که باید در نظر داشت این است که قله مورد نظر باید علاوه بر اینکه همه این ویژگی‌ها را داشته باشد، دسترسی به آن هم میسر باشد. درنهایت نیز گروه با تحلیل و جمع‌بندی همه این عوامل به این نتیجه رسید که این تلسکوپ باید در ارتفاعات اطراف کویر مرکزی ایران نصب شود. در ابتدا چند منطقه در بیرجند، کرمان، قم و کاشان به‌عنوان نامزدهای اولیه انتخاب شد و در نهایت هم با بررسی دقیق عوامل مؤثر، قله گرگش در حوالی شهرستان کاشان انتخاب شد و امروز نه‌تنها جاده‌ای تا قله احداث شده است بلکه عملیات عمرانی ساخت محفظه و ساختمان کنترل و لايه‌نشانی در آن در حال انجام است. ما فقط در یک جمله می‌گوییم با بررسی عوامل محیطی، مکان مناسب برای ساخت رصدخانه انتخاب شد اما در نظر داشته باشید که همین کار انتخاب مکان مناسب، سال 138۱ آغاز شد و تا سال 1387 طول کشید. ساخت این تلسکوپ چه اهمیتی دارد؟ نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که درحال‌حاضر در کشور ما تلسکوپ مدرن تحقیقاتی وجود ندارد. یعنی منجمان ما محتاج استفاده از تجهیزات رصدی در دیگر کشورها هستند. همین وابستگی و نبود ابزار تحقیقاتی مناسب باعث شده است که برای مثال نسبت تعداد منجمان ما به جمعیت کشور بسیار کمتر از این نسبت در کشورهای پیشرفته صنعتی باشد. این امر نوعی وابستگی علمی را در پی داشته و جریان دانش و علم در نجوم مانند بسیاری از شاخه‌های دیگر علوم تقریبا یک‌طرفه است؛ یعنی ما دریافت‌کننده‌ایم. این امر در تضاد با پیشینه ایران در نجوم است. اتفاقا آنچه این وضعیت را تشدید کرده جدایی علم از فناوری بوده است. علوم پایه نیازمند آزمایشگاه‌های پیشرفته‌اند. موقعیت جغرافیایی ایران برای تلسکوپ‌های پیشرفته تحقیقاتی بسیار مناسب است و باید از این فرصت بهره برد. نجوم عمیقا با فناوری عجین است و ساختن تلسکوپ، ‌زدن دو نشان با یک تیر است. هم توسعه نجوم و کیهان‌شناسی به‌عنوان علوم پایه و هم توسعه فناوری پیشرفته. گفتید امروزه مفهوم تلسکوپ تغییر کرده و با تلسکوپ‌های سنتی فرق دارد و گفتید برخی نور اجرام و تلسکوپ‌های دیگر طیف‌ها را بررسی می‌کنند. اگر ممکن است این مورد را بیشتر تشریح کنید. به‌طورخلاصه، وظیفه یک تلسکوپ، تجمیع نور است. نور اجرام آسمانی در بازه فرکانسی گسترده‌ای به دست ما می‌رسد که هرکدام از اینها هم نام خاص خود را دارند؛ مانند پرتو ایکس، پرتو گاما، پرتو فرابنفش، مرئی، فروسرخ و ... . هر تلسکوپی در یکی از این محدوده‌ها فعالیت می‌کند. بازه طول‌موجی تلسکوپی که ما می‌سازیم محدود و به پرتوهای مرئی و فروسرخ نزدیک است که از 300 نانومتر شروع می‌شود و تا دو هزار و 500 نانومتر یا حدود دو میکرون می‌رسد. ما به این گستره طول‌موج علاقه داریم. نکته دیگر این است که ممکن است ابعاد تلسکوپ‌هایی که در یک محدوده فعالیت می‌کنند، متفاوت باشد؛ برای مثال دو تلسکوپ در محدوده نوری فعالیت می‌کنند که قطر یکی، دو متر و قطر دیگری چهار متر است. در این حالت، تلسکوپ چهارمتری در مدت‌زمان برابر، تعداد فوتون‌های بیشتری دریافت می‌کند. البته برای اینکه یک تلسکوپ کوچک بتواند تصویر عمیقی دریافت کند، می‌توان نوردهی را در زمان بیشتری انجام داد؛ برای مثال اگر بخواهیم با یک تلسکوپ دومتری، کار یک تلسکوپ چهارمتری را با همان عمق دید انجام دهیم، باید زمان نوردهی را چهاربرابر کرد. امروزه می‌توان با دوربین‌هایی به قطر ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر به عمق دید تلسکوپ هابل (که یک تلسکوپ دومتری است) رسید، اما بازدهی زمانی این سامانه قطعا به اندازه هابل نخواهد بود. از اطلاعاتی که این تلسکوپ‌ها به ما می‌دهند، چه استفاده‌هایی می‌توان کرد؟ پس از آنکه ما نور را کانونی و جمع کردیم، می‌توان این نور را به تصویر تبدیل کرد که در این صورت می‌توان اطلاعات زیادی از تصویرهای نجومی تهیه کرد یا کارهای طیف‌نورسنجی یا فتومتری انجام داد. از نورسنجی ستاره‌ها، اطلاعات زیادی می‌توان استخراج کرد؛ مثلا می‌توان به قدر و رنگ ستاره‌ها و کهکشان‌ها پی برد یا وجود رگه‌های غبار که خود نشان از تاریخچه تحولی آنهاست یا مثلا تغییرات نورسنجی اجرام؛ برای مثال آنچه امروز به‌عنوان بزرگ‌ترین معمای نجوم، کیهان‌شناسی و فیزیک؛ یعنی انرژی تاریک مطرح است، حاصل اندازه‌گیری‌های نورسنجی دقیق اجرامی به‌نام ابرنواخترهاست! اگر امروز به یقین رسیدیم که عالم در حال انبساط است، نتیجه نورسنجی دقیق است. کار دیگر این است که طیف‌سنجی کنیم. در طیف‌سنجی، ما به ساختار شیمیایی درون ستاره‌ها یا حرکت اجسام دقت می‌کنیم یا فاصله‌ها در عمق کیهان را اندازه می‌گیریم و این از طریق اندازه‌گیری پدیده دوپلر انجام می‌شود. بنابراین ما با طیف‌سنجی اجرام می‌توانیم نحوه حرکت اجرام؛ یعنی سینماتیک آنها را تعیین کنیم. برای بهره‌برداری بهینه از این تلسکوپ‌ها چه فکری کردید؟ هم ساخت این ابزارها و هم استفاده و بهره‌برداری از آنها، کاری است که در ایران سابقه‌ای ندارد. ما در طرح رصدخانه ملی ایران و پژوهشکده نجوم در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، تلاش کردیم تعداد قابل‌توجهی از دانشجویان‌مان را در زمینه کاربری تلسکوپ آموزش دهیم. برنامه آموزش ما حدود شش سال سابقه دارد. ما معتقدیم تربیت دانشجویان در رشته‌های نجوم و کیهان‌شناسی رصدی در دانشگاه‌های سراسر کشور و جذب اساتید نجوم به دانشگاه‌ها گام مهمی برای توسعه نجوم رصدی و فراهم‌کردن مقدمات بهره‌برداری از تلسکوپ است. ما از این رویکرد دانشگاه‌ها حمایت می‌کنیم. ما همچنین آماده‌ایم امکانات لازم را برای نصب و راه‌اندازی تجهیزات رصدی نجومی دانشگاه‌ها در محل رصدخانه ملی ایران فراهم کنیم. معتقدیم این یک سرمایه‌گذاری ملی است و ما آماده مشارکت یا همکاری هستیم. هر روز اخباری می‌شنویم که کشورهای پیشرفته به دنبال طراحی و ساخت تلسکوپ‌های هرچه بزرگ‌تر هستند که خودتان هم در صحبت‌هایتان به چند مورد از این تلسکوپ‌های ده‌هامتری اشاره کردید. اکنون با توجه به فعالیت چنین تلسکوپ‌های بزرگی، آیا تلسکوپی معمولی و متوسط مثل تلسکوپ 3.4متری رصدخانه ملی ایران می‌تواند حرفی برای گفتن داشته باشد؟ بله این پرسش کاملا طبیعی و بجاست. به بیان دیگر می‌پرسید در عصر تلسکوپ‌های بسیار بزرگ، چرا یک تلسکوپ متوسط می‌سازید؟ اما باید در نظر داشت که تلسکوپ‌های بسیار بزرگ، مأموریت‌های خاصی دارند. اگر طول عمر عالم را 14‌ میلیارد سال در نظر بگیریم، تلسکوپ حدود سه تا چهار متری حداکثر می‌تواند تا هفت ‌میلیارد سال پیش را رصد کند. اما تلسکوپ‌های بزرگ‌تر مانند VLT یا ELT-E می‌تواند بسیار بیشتر به گذشته برگردد و تا زمان چندصد‌ میلیون سال نخست آغاز جهان را بررسی کند. پس تلسکوپ متوسط هدف‌گذاری خودش را دارد. برای یافتن پاسخ هر پرسش نجومی هم باید از ابزار یا تلسکوپ خاص آن استفاده کرد. تلسکوپ‌های بزرگ و عظیم وظیفه خاصی دارند و جا را برای تلسکوپ‌های متوسط مانند تلسکوپ رصدخانه ملی ایران تنگ نمی‌کنند. حتی امروزه هم می‌توان با تلسکوپ‌ها و دوربین‌های کوچک هم کارهای بسیار مهمی انجام داد. ما یک سند حدود 300صفحه‌ای تنظیم کردیم که با استفاده از این تلسکوپ 3.4متری چه پژوهش‌های علمی می‌توان انجام داد. یعنی پرسش‌های بسیار زیادی مطرح است که با استفاده از این تلسکوپ‌ها می‌توان به آنها پاسخ داد، بدون اینکه نگران آن باشیم که تلسکوپ‌های بزرگ، جا را برایمان تنگ كنند. هنوز پرسش‌‌های بی‌پاسخ بسیاری در کیهان و حتی عالم نزدیک وجود دارد که می‌توان با استفاده از چنین ابزارهایی به آنها پاسخ داد. بسیاری از اجرام منظومه شمسی ما مثلا همین سیاره مشتری، ناشناخته‌های بسیاري دارد. نباید تصور کنیم که چون 200 سال است که بشر خورشید را بررسی کرده، پس الان به همه پرسش‌ها پاسخ داده شده و دیگر حرفی برای گفتن نمانده است. با یافتن پاسخ یک پرسش، پرسش جدیدی مطرح می‌شود و به‌همین‌دلیل بشر باید مرتب به دنبال ابزارهای جدید برای پرسش‌های جدید باشد. در نظر داشته باشید که بشر پس از این‌همه پژوهش در مورد ماده تاریک، هنوز این معما را حل نکرده است. ماده تاریک موضوعی است که در 40 سال گذشته، زیاد درباره آن تحقیق کردند هرچند سابقه این موضوع بیش از این است. آیا پاسخ این پرسش را باید با استفاده از تلسکوپ چهارمتری پیدا کرد یا تلسکوپ 40متری؟ پاسخ دقیقی نداریم و برای همین است که هم تلسکوپ کوچک و متوسط نیاز داریم و هم بزرگ و خیلی بزرگ و عظیم! یا شاید هم جواب این سؤال در شتابگرهای ذرات به‌ دست‌ آید! کسی نمی‌داند و این ابهام و کنجکاوی و تلاش است که باعث پیشرفت بشر و حرکت در مرز فناوری و دانش می‌شود. خلاصه آنکه امروزه تنوع زیادی در ابزارهای رصدی به وجود آمده است، ولی تلسکوپ‌های متوسط همچنان جایگاه خود را دارند. در پایان اگر سخنی مانده است، بفرمایید. طرح رصدخانه ملی ایران راهي طولانی را طی کرده است. به چالش‌های فناوری و مهندسی در بخش طراحی غلبه کرده و اکنون در مسیر ساخت و راه‌اندازی پیش می‌رود. بخش مهمی از موانع اجرائی از مسیر این پروژه کنار رفته است. بهره‌برداری علمی از سایت رصدخانه ملی ایران و همچنین بهره‌برداری از رصدسرا آغاز شده است و مقدمات ساخت بخش مهمی از تلسکوپ در سال ۱۳۹۶ فراهم می‌شود. چشم‌انداز طرح روشن است. تا جایی که ممکن بوده کمبود اعتبار با کار و تلاش مضاعف جبران شده است. پیشرفت کنونی طرح مدیون توجه سازمان مدیریت، حمایت معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و پژوهشگاه دانش‌های بنیادی است. به نظر من زمان آن رسیده است که بقیه مسیر را با اطمینان و سرعت طی کنیم. برنامه ساخت تلسکوپ آماده است و برای نیل به این هدف به حمایت دولت، شورای‌عالی عتف، وزارت علوم، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و پژوهشگاه دانش‌های بنیادی امید داریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.