درباره اهمیت رصدخانه ملی ایران
تلسکوپی در تراز جهانی
احمد شیخعارفی
آسمان اولین عرصه کنجکاوی و فعالیتهای ذهنی بشر بوده است. انسان از دیرباز با تفحص در احوال اشیای آسمانی برخی نیازهای واقعی و فکریاش را برآورده میکرد: از روی ستارهای ثابت، جهت را تشخیص میداد، به کمک حرکتهای دورهای اجرام آسمانی، زمان و گذر آن را میسنجید، پدیدهای آسمانی را در خدمت پیشگویی و تعبیر رویدادهای زمینی به کار میگرفت و از نقشها و صورتهای فلکی افسانهپردازی یا اسطورهسازی میکرد. با پیشرفت علم، کمکم افسانه و اسطوره از دنیای اخترشناسی بیرون رفت و علم و دانش بشری، ساختار و پایههای اخترشناسی جدید را تشکیل داد. یکی از مهمترین تغییر نگرشها در اخترشناسی، ورود ابزارها برای بررسی دقیق جایگاه و چگونگی حرکت آنها بود. در قرون گذشته ایران یکی از بزرگترین مراکز علم نجوم در جهان بود. وجود رصدخانهها، کتابخانهها و از همه مهمتر دانشمندان و اخترشناسان درجهیک، ایران را به چنان جایگاهی رسانده بود. اما متأسفانه در قرنهای بعد، عظمت دانش ایرانی افول کرد و ایرانیان از قافله علم و فناوری عقب ماندند. در سالهای اخیر بسیاری از کشورهای جهان با ساخت تلسکوپ بزرگ، مدرن و مجهز، دستاوردهای زیادی را به دنیای علم و فناوری عرضه کردند، اما ایران به دلیل نداشتن یک تلسکوپ نوین و کارآمد، نتوانست تواناییهای دانشمندان خود را آنچنان که هست به نمایش درآورد. به همین دلیل در سالهای گذشته، مدیران علمی کشور، تصمیم گرفتند با ساخت یک رصدخانه، مقدمات حضور دانشمندان ایران در عرصه تحقیق و پژوهش در سطح بینالمللی را فراهم كنند. اولین طرح کلان علمی کشور تأسیس «رصدخانه ملی ایران» رویداد مهمی برای عموم ایرانیان خواهد بود و آرزوی دیرینه اخترشناسان و جامعه علمی کشور را برآورده خواهد کرد. این طرح شاهراه ارتباط علمی کشور در حوزه نجوم و کیهانشناسی خواهد بود. با اجرای این طرح، ایران جزء معدود کشورهایی خواهد بود که فناوری ساخت تلسکوپ و تجهیزات رصدی حرفهای و پژوهشی را در اختیار میگیرد. طرح رصدخانه ملی ایران، اولین طرح پژوهشی کشور است که پس از تصویب آن در هیئت دولت، در سال 1382، بهعنوان اولین طرح کلان علمی تصویب و اجرای آن به پژوهشگاه دانشهای بنیادی (IPM) محول شد. طرح «رصدخانه ملی ایران» در پاسخ به نیاز پژوهشی و علمی کشور و برای کسب جایگاه ممتاز منطقهای و جهانی به اجرا درمیآید. برای اجرای چنین طرحی، بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی و توسعه فناوری ابزار دقیق در کشور ضروری است. در دو دهه اخیر رشد بسیار سریع آموزش عالی در ایران و در نتیجه آن رشد نجوم، اخترفیزیک و کیهانشناسی، خلأ نبود زیرساختهای تجربی، آزمایشگاهی و فناوری را نمایان کرده است. تأسیس رصدخانه ملی ایران رویداد مهمی برای عموم ایرانیان و پژوهشگران خواهد بود و آرزوی دیرینه اخترشناسان و جامعه علمی کشور را برآورده میکند. رصدخانه ملی ایران، با تلسکوپ قدرتمند و مجهز به پیشرفتهترین ابزارها و فنون امروزی، از مراکزی است که به رشد علمی کشورمان در عرصه نجوم و علوم وابسته سرعت خواهد بخشید و امکانات و فرصتهایی برای ایجاد و استمرار ارتباطهای علمی بینالمللی و مشارکت در طرحهای تحقیقاتی جهانی فراهم خواهد کرد. رصدخانههای ایران در یک قرن اخیر، بسیاری از مفاهیم و نظریههای کیهانشناختی بر مبنای علم نجوم و بهخصوص به پشتوانه نجوم رصدی تکوین یافته است. کشور ما، به گواهی پژوهشگران تاریخ علم، از زادگاههای اصلی اخترشناسی در دوران کهن بود و تردیدی نیست که این علم در دوران شکوفایی تمدن اسلامی در ایران رشد چشمگیری داشته است. رصدخانهای که «عبدالرحمان صوفی» در قرن چهارم هجری در شیراز بر پا کرد و رصدخانهای که به همت «خواجه نصیرالدین طوسی» در قرن هفتم هجری در مراغه تأسیس شد، مراکز معتبری با شهرت جهانی بودهاند که منجمانی از اروپا و از شرق دور به آنها رفتوآمد میکردند. نامآورانی مانند «خوارزمی» و «خیام» هم، علاوه بر دستاوردهای جهانیشان در ریاضیات، در پیشبرد اندازهگیریهای نجومی سهم بزرگی داشتهاند. سابقه جهانی ساخت تلسکوپ سابقه ساخت و بهکارگیری تلسکوپ در جهان، بیش از 400 سال نیست اما «رصدخانه» در کشور ما سابقهای دستکم هزارساله دارد. این رصدخانهها مراکزی برای تعلیم و تعلم نجوم و تحقیق در این زمینه بودند. منجمان در این مراکز با چشم غیرمسلح به رصد آسمان میپرداختند، اجرام آسمانی را برحسب نوع و شدت روشناییشان مشخص و طبقهبندی میکردند، به کمک ابزارها و ادوات پیچیده روزگار خود و با دقتی تحسینبرانگیز، مختصات و موقعیت ستارهها و سیارهها را در شبهای متوالی، ماهها و فصلهای مختلف میسنجیدند و حرکتهای ظاهری این اجرام را بررسی میکردند. اولین رصدخانه اپتیکی ایران، یعنی رصدخانه خورشیدی دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۰ ساخته شد. در دهههای بعدی، رصدخانههای دیگری در دانشگاههای دیگر از جمله دانشگاه شیراز، تبریز، کاشان، مشهد، زنجان، کرمان و قزوین دایر شدهاند. اما تلسکوپ و ابزارهای رصدی مورد استفاده در این رصدخانهها، پاسخگوی نیازهای پژوهشی اخترشناسان و کیهانشناسان ایران نیستند. فعالیت در مرزهای نجوم، اخترفیزیک و کیهانشناسی مستلزم استفاده از ابزارهای رصدی پیشرفته است. برپایی رصدخانه ملی ایران تنها در سایه همکاریهای بینالمللی، مدیریت مناسب علمی و سرمایهگذاری شایسته ممکن خواهد شد. موقعیت رصدخانه انتخاب مکان مناسب احداث رصدخانه مستلزم رعایت ملاکهای فنی متعددی است که از جمله مهمترین آنها میتوان به تعداد شبهای صاف در فصول مختلف سال (از لحاظ آماری)، لرزهخیزی و ساختار گسلها، شدت و جهت باد، آلودگی نوری و مهمتر از همه، «پارامتر دید» که معیاری از شدت تلاطم جو است، اشاره کرد. اندازهگیری این پارامتر مهم به مطالعات و اندازهگیریهای میدانی نیاز دارد. برای این منظور، مطالعات و بررسیهای اولیه در سال 1380 تا 1382 به وسيله دانشگاه علوم پایه زنجان به اجرا درآمد و اندازهگیریهای میدانی تا سال 1385 ادامه یافت. براساس این مطالعات و اندازهگیریهای تکمیلی بین سالهای 1389 و 1390، سایت گرگش برای احداث رصدخانه مناسب تشخیص داده شد. قله گرگش در جنوب غربی کاشان واقع شده و سههزارو 600 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. زمینی به شعاع دو کیلومتر به مرکز قله برای احداث رصدخانه ملی ایران اختصاص داده شد. از آبان 1393 سامانه اندازهگیری دائمی دید در سایت رصدی گرگش نصب شده است و اندازهگیریهای مستمر آن در تمام فصول سال در جریان است. این سایت با متوسط دید نجومی 0.7 ثانیه قوسی، یکی از بهترین سایتهای رصدی بزرگ جهان به شمار میرود که از این نظر با سایتهای رصدی بزرگ جهان در شیلی، جزایر قناری و هاوایی رقابت میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.