تاریخچه طرح رصدخانه ملی ایران
آسمان پرستاره
محمدرضا دستورانی
داشتن یک رصدخانه بزرگ در مقیاس جهانی، یکی از آرزوهای اخترشناسان کشور بود، اما متأسفانه هیچگاه محقق نشد. البته چند دانشگاه در ایران، رصدخانههایی داشتند، اما هیچکدامشان در حد و اندازهای نبود که بتوان با آنها کار پژوهشی جدی انجام داد. حتی تلسکوپهایی هم که کاربرد پژوهشی داشتند و از آنها برای تحقیق استفاده میشد، به دلیل گذشت زمان و عرضه تجهیزات بهتر در کشورهای دیگر، توان رقابتی خود را از دست دادند. پیشنهاد جدی و رسمی، ساخت یک رصدخانه بزرگ برای کشور که بتوان از آن بهعنوان یک آزمایشگاه علمی ملی استفاده کرد، در سال ۱۳۷۷ مطرح شد. در این سال رصدخانه ملی بهعنوان یکی از دو طرح کلان پژوهشی در شورای پژوهشهای علمی مطرح و تصویب و در سال ۱۳۷۸ مرحله مکانیابی رصدخانه ملی در قالب یک طرح پژوهشی دانشگاهی آغاز شد. در روزهای پایانی سال ۱۳۸۲ طرح رصدخانه ملی ایران بهعنوان یک طرح علمی با بودجه مستقل در هیئت دولت تصویب شد، ولی به دلایل مختلف، بودجهای به آن در سال بعد اختصاص نیافت. بعدها این طرح به طور کامل متوقف شد تا اینکه در سال 1388 و با تخصیص یک اعتبار محدود، کار طراحی و ساختوساز رصدخانه در عمل شروع شد. از آن زمان تاکنون، طراحی مقدماتی تلسکوپ به پایان رسید، آینه اصلی تلسکوپ با قطر سهونیم متر خریداری، تراش و پولیش شد، محل ساخت رصدخانه در قله گرگش کاشان تسطیح و راه ارتباطی آن تقریبا تکمیل و حداقل یکی از قطعات اصلی تلسکوپ در داخل ایران طراحی و ساخته شده است. به گفته کارشناسان و مسئولان طرح، تاکنون حدود 30 درصد از بودجه لازم برای اتمام این طرح پرداخت و بههمینترتیب، حدود 30 درصد از طرح اجرا شده است. مقدمه 1376: پیشنهاد طرح تأسیس رصدخانه ملی ایران 1378: تصویب طرح رصدخانه ملی ایران در شورای پژوهشهای علمی کشور 1380: شروع مطالعات طرح مکانیابی رصدخانه ملی تصویب 1382: انتخاب چهار منطقه در استانهای خراسان جنوبی، کرمان، قم و اصفهان 1383: تدوین سند ملی طرح رصدخانه ملی ایران، تصویب طرح رصدخانه ملی ایران در هیئت دولت 1384: اختصاص بودجه به طرح ابلاغ و تعیین ساختار 1385: ابلاغ طرح رصدخانه ملی به پژوهشگاه دانشهای بنیادی 1387: ابلاغ طرح رصدخانه ملی به پژوهشگاه دانشهای بنیادی، دستور رهبری به معاونت علمی فناوری برای حمایت از طرح طراحی مفهومی 1388: آغاز مکانپایی در قلههای گرگش و دینوا، آغاز طراحی مفهومی، دریافت اولین بودجه راهاندازی طرح از معاونت علمی ریاستجمهوری، سفارش ساخت آینه اصلی 1389: آغاز آموزش متخصصان 1391: پایان طراحی مفهومی، آغاز احداث جاده رصدخانه ملی ایران طراحی تفصیلی و توسعه زیرساخت 1392: آغاز طراحی تفصیلی، تسطیح قله گرگش و انجام مطالعات زمینشناسی 1393: بهرهبرداری از پایشگاه گرگش، تحویل آینه اصلی به طرح رصدخانه 1395: سفارش ساخت آینه دوم، بهرهبرداری از جاده رصدخانه، آغاز فعالیت رصدسرا ساخت 1396: طراحی و ساخت سامانه میدان دید باز، آغاز عملیات عمرانی محفظه و سازههای قله، آغاز طراحی و ساخت گنبد محفظه، آغاز بهرهبرداری علمی از رصدخانه ملی ایران و آغاز ساخت تلسکوپ.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.