به مناسبت سالروز تولد استاد محمدرضا شجريان
قوت روح
حميد فريد: در ميان شاعران معاصر، هميشه ه.ا.سايه (ابتهاج) برايم بزرگ و ستودني بوده است. در اين بين تلاش سايه در شکلدهي و انسجامبخشي به موسيقي جدي و هنري ايران حائز اهميت است و اگر سايه را از تاريخ معاصر موسيقي ايران حذف کنيم، اين داستان شکلي ديگري به خود ميگيرد. اگر سايه در سالهاي ابتدايي دهه 50 بخش موسيقي راديو را برعهده نميگرفت و بهعنوان مديري آگاه و از همه مهمتر دلسوز و آشنا به ظرايف کار، مديريت و نظارتي کارآمد را بر رفتار هنري و اجتماعي هنرمنداني؛ مانند لطفي، شجريان، عليزاده، مشکاتيان، شکارچي و... اعمال نميکرد، به قطع و يقين ما محصولاتي مانند گلهاي ايراني و آثار درخشان گروه چاووش و البته اين درخت پربار و جدي موسيقي هنري را در چنته تاريخ موسيقي ايران نداشتيم. او مردي بود که افقگشايي ميکرد تا ديگران خود را به ساحل سلامت هنري و فرهنگي برسانند. در دنياي مجازي امروز که دسترسي به فايلي تصويري يا صوتي با يک جستوجوي ساده امکانپذير است، به قسمتي از مستند «چهارفصل» درخصوص زندگي هنري استاد محمدرضا لطفي رسيدم که در آن ابتهاج تعريفي متفاوتي از کاست «عشق داند- ابوعطا» کرد و برايم جالب بود؛ «بعضي از تيکههاي آواز شجريان شاهکاره، من فکر ميکنم اگه حافظ بود پا ميشد؛ غرق بوسه ميکرد شجريان رو. اونجايي که مفلسانيم و...» کساني که کتاب «پير پرنيانانديش- در صحبت سايه» را مطالعه کرده باشند، با احوالات سايه بيشتر آشنايي دارند و ميدانند سايه در تعريف از کسي اغراق نميکند و خيلي بيپيرايه و بهدور از هر نوع سياستي حرف ميزند. ابتهاج را نبايد وزنه کمي در تعريف از آواز کسي تا به اين حد دانست. خوب که به اين تعريف نگاه ميکنم ميبينم هنرمند زماني به مرتبه والايي از هنر ميرسد که هنرش به زعم لسانالغيب مقبول طبع صاحبنظران ميافتد. يکي از رازهاي مانايي شجريان، مناسبخواني وي در بيشتر آلبومها و اجراهايش و ارتباط محتوايي با شعر و حالوهواي آن است، رابطه بين وزنهاي عروضي و تناسب آنها با گوشهها که به شيوههاي مختلف مطرح کرده است. در هر شعري يك موسيقي وجود دارد. خوانندهاي مثل شجريان کاشف موسيقي شعر است به وجهي که بيشتر اشعار انتخابي در بداههخوانيهايش را بايد يکتا دانست. اوج هنر و معرفت موسيقي ايراني بداههخواني و بداههنوازي است که اين مهم از آنيت هنرمند برميآيد. بيشتر لحظات ناب و ماندگار تاريخ بداههخواني معاصر ايران که اوج احساس و تکنيک در آن نمايان است، بهنوعي شجريان را بايد يک پاي آن دانست. جاندادن به شعر و حق شعر را اداکردن نيز در کار شجريان معنا و مرادي از ساير آوازخوانان دارد. هنر اين استاد آواز و نازککاريهايش روي شعر به قدري دقيق و سنجيده و آميخته با اوج زيباييشناسي است که آدمي با خود ميگويد اگر هر حرف ديگري هم ميزد و آن را با صداي شجريان درميآميخت، اين آواز به شعر جان ميداد. جالب توجه اينکه نازکآراييهاي حافظ در فرم و معناي اشعار، به همان ميزان ظرافتکاريهاي شجريان در آواز است. ميتوان مدعي شد که شجريان حافظ آواز ايراني است، چراکه هرچه حافظ در مضمون و محتوا و فرم شعر اوج زيباييشناسي را به کار برده و بارهاوبارها براي بهترشدن اشعارش به صيقل آن پرداخته، شجريان نيز در آواز چنين کاري را کرده است. (به شير بود مگر شور عشق سعدي را/ که پير گشت و تغير در او نميآيد). نوشتن از شجريان که خود در اوج قله معرفت هنر خود بود و هست نيازي به امثال من ندارد و تنها بهانهاي است براي روز اول ماهي که به مهربودن شجريان مزين است. استاد محمدرضا شجريان حقيقتي است که در عرصه موسيقي و هنر اين ديار بر بستر واقعيت ظهور کرده و جاري است و اين جاريبودن در گذشته و حال و آينده؛ يعني فراتررفتن از حجاب زمان و مکان؛ يعني شکافتن پرده ظاهر و ظهور و اظهار؛ يعني عبور از همه قيدهاي بشري که شانه به شانه محال ميزند و آرزوي همه اهل هنر است. يگانهمرد آواز ايران و زندهنگهدارنده کلام آسماني شعرای بزرگ (حافظ، سعدي، مولانا و...) جاودان است. شجريان نه هنر خود را با بخل و منتنهادن بر مخاطبان توأم کرد، نه فروتني و تواضع را از ياد برد، نه مردم را فريب داد و نه به ابتذال غالب بر موسيقي گردن نهاد. شجريان کوهي است استوار و رودي بيکران، صلابت ميبخشد و طراوت ميافشاند و اين استواري و بيکرانگي را حضرت حق هرگز از او دريغ نخواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.