گفتوگو: با جابر رمضانی و پوریا کاکاوند به مناسبت اجراهای «نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم» و «رولور»
همچون تیغی در چشم تئاتر
عسل عباسیان
جابر رمضانی و پوریا کاکاوند از اعضای گروه تئاتر «سوراخ تو دیوار» همزمان با هم دو نمایش «نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم» و «رولور» را در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه بردهاند؛ نمایشهایی که تأکید بر تجربهگری نامتعارف- که همچون تیغ در چشم جریان امروز تئاتر فرو میرود- شاخصه اصلی هر دوی آنهاست. جابر رمضانی در نمایشش با تصویرکردن میز شام یک خانواده که به دلیل نامعلومی با فقدان یکی از اعضا مواجهند، فضایی میسازد که پدرسالاری و به تعاقب آن فروپاشی، نهتنها در مقابل دیدگان تماشاگر اتفاق میافتد، که حسهای چشایی، شامه و لامسه او را درگیر میکند و اصوات آن نیز تا ساعتها و بلکه روزها پس از اجرا از گوشهایش بیرون نمیرود. او متهورانه در پی ایجاد تجربه جمعی «اشمئزاز» است و با سرزدن به بازخوردهای مخاطبان در شبکههای اجتماعی میبینیم که در این زمینه بسیار موفق عمل کرده است. اما پوریا کاکاوند در تجربهای متفاوت از تجربه رمضانی، توانسته در مینیمالیستیترین حالت ممکن، چرخش و انقلاب در روابط و اتفاقات و حتی جهش از مرگ به زندگی و بالعکس را به نمایش بگذارد. با این دو کارگردان جوان درباره گروه «سوراخ تو دیوار» و تجاربشان در این گروه، خاصه همین دو تئاتر آخر گفتوگو کردیم. در «نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم» نوشته پيام سعيدي، آتیلا پسیانی، نگار جواهریان، شیوا ابراهیمی، اصغر پیران، علی باقری، مریم نورمحمدی، ایمان صیادبرهانی و نیکامهر غفاریان ایفای نقش میکنند علی باقری و فربد فرهنگ نیز بازیگران «رولور» هستند.
پیش از هر چیز از وجه تسمیه گروه «سوراخ تو دیوار» و چگونگی شکلگیریاش بگویید. پوریا کاکاوند: پیشنهاد شکلگیری این گروه از سوی جابر رمضانی بود؛ در دوره دانشجوییمان در دانشگاه سوره، در تابستان سال 88 یک قراری گذاشت و ایده تشکیل گروه را مطرح کرد، در دورانی که من و پیام سعیدی و او همخانه هم بودیم، چون هر سه نفر ما داشتیم ادبیات نمایشی میخواندیم. از آغاز، هدف شکلگیری گروهمان این بود که یک گروه با محوریت ادبیات نمایشی داشته باشیم و بهمرور شروع کردیم به نوشتن نمایشنامه و بعدتر روشنک مرادی هم به ما اضافه شد و در طول همه این هشت سال سعی کردیم در این حوزه فعال باشیم و مدام کار کنیم و بنویسیم. اما در مورد اینکه این اسم از کجا میآید، باید بگویم یک فیلمی هست بهنام «بوچ کسیدی و ساندنس کید» محصول 1969 که رابرت ردفورد و پل نیومن در آن بازی میکنند. فیلم درباره دو وسترنر است که دورانشان تمام شده و راهزنی میکنند و از قطارها و بانکها سرقت میکنند. آنها در آن فیلم یک گروهی دارند که اسم گروهشان «سوراخ تو دیوار» است. در آن دوره ما آن فیلم را زیاد میدیدیم، خیلی هم آن را دوست داشتیم و هنوز هم دوستش داریم و اسم گروهمان را از روی آن فیلم برداشتیم. جابر رمضانی: بههرحال گروه «سوراخ تو دیوار»، حاصل یک جمع دوستانه دانشجویی بود که در دانشگاه سوره ما به هم خورده بودیم و مشخصا سمتوسوها و علایق مشترک زیادی داشتیم. بههمیندلیل تصمیم گرفتیم که این جمع را بهعنوان یک گروه نگه داریم، با هم کار کنیم و از همان ابتدا همانطور که پوریا گفت این گروه، یک گروه ادبیات نمایشی بود و شروع به تولید متون میکرد و بعدها در حوزه اجرا و تولید نمایش هم وارد شدیم. در مورد گروهمان همان موقع هم برای من جالبی این اسم در تفاوتش نسبت به بقیه گروههای تئاتری بود؛ حالا در آن سال 88 که الان هشت سال از آن میگذرد، خیلی از گروههای تئاتری اسمهای پرطمطراق و اسمهای سنگین و رنگینی داشتند؛ شاید فقط بهجز گروه پاپتیها. برای خود من این تفاوت و اینکه شبیه هیچ اسمی نیست حاکی از یک نوع مخالفتی در نوع اسمگذاری گروه بود اهمیت داشت. در همان سالهای اول اساسا در خبرگزاریهای مختلف اسممان را نمیزدند و یادم هست آن سالها برای برنامههای رادیو که میرفتیم، اسممان را نمیگفتند و فکر میکردند اسم زشتی است، ولی بعدها دیدند که ما دست برنمیداریم از این اسم و از کارکردن، مجبور شدند اسممان را هم بگویند. از وجه تسمیه این گروه حرف زدید و از اینکه با محوریت ادبیات نمایشی شکل گرفت. اما از اصول و مانیفستی که برای خودتان در این گروه تعریف کردید، حرف نزديد. کاکاوند: هیچ مانیفستی نداشتیم. از روزهای اول گروه، مهمترین چیز برای ما استمرار و تداوم در نوشتن بود. چیزی بود که برایمان خیلی مهم بود. ماهانه چند جلسه کنارهم داشتیم و نوشتههایمان را برای هم میخواندیم، یا مثلا یکسری موضوع داشتیم که همه مجبور بودیم در مورد آن موضوعات بنویسیم. یک مقدار که جلوتر رفتیم، به خاطر اینکه همهمان شاگرد آقای چرمشیر هم شدیم که اساسا نشستن سر کلاسهای ایشان یکی از نقاط عطف گروه «سوراخ تو دیوار» هم هست، باز این نوشتن جدیتر شد و تنها مانیفستی که داشتیم و به آن فکر میکردیم همین بود که مدام بنویسیم؛ البته هیچوقت ننشستیم بگوییم که قرار است چه کاری کنیم و چه کاری نکنیم؛ فقط یادم هست از همان اول قرار بود مداوم بنویسیم و سعی کنیم در نوشتههایمان، روایتهای جدید، سبکهای جدید را تجربه کنیم؛ شاید مانیفست نامکتوب ما همین تجربهکردن راههای جدید نوشتن بود. فکر میکنید در این هشت سال، به فصل مشترکی هم در آثارتان رسیدهاید؟ رمضانی: اساسا یکی از مانیفستهایمان این بوده که کارهایمان به هیچ فصل مشترکی نرسد. مثلا در تجربههایی که من و پوریا داشتهایم، تفاوت خیلی بوده که شاید این بهخاطر این است که علایق پوریا، سمتوسوی تئاتری که مورد علاقهاش است، تجربههایی که میکند، با علایق من و دوستان تئاتری من خیلی متفاوت است. مسئله در آن چیزی است که پوریا اسمش را میگذارد تجربه در فرمهای مختلف. شاید اگر آن چیزی که شما اسمش را میگذارید مانیفست را بخواهم بگویم، این است که ما از همان روزهای اول تشکیل گروهمان دنبال تجربههای نو بودیم. این مهمترین نکته مشترک بین من، پوریا و پیام سعیدی و بعدها روشنک مرادی بود که دیرتر به گروه ما اضافه شد. در آن سالها یکی از مهمترین نکاتی که ما دوست داشتیم، همین بود و این هم بدون شک یکی از چیزهایی بود که از آقاي چرمشیر داشت به سمت ما میآمد. ما با کسی روبهرو شده بودیم که در ژانرها و فرمهای مختلف دست به تجربه و نوشتن میزد و اساسا مدام سعی میکرد در کار بعدیاش برود یک جایی بایستد که تقریبا مقابل کار قبلیاش است، مقابل خودش است، حتی علیه خودش است و این اتفاق، اتفاق مشترک کار ماست. این همان چیزی است که در متنهای پیام خیلیخیلی زیاد مشهود است. همان موقعی که داری میگویی پیام دارد یک چنین چیزی را پیدا میکند و این شکلی است، در کار بعدیاش دیگر آنطور نیست. کاکاوند: اگر آن نقطه مشترک را بخواهم با یک مثال بیان کنم باید بگویم مثل این است که همه ما بخواهیم برویم سفر. جابر میرود شمال، من میروم جنوب، پیام میرود شرق و روشنک میرود غرب. جاهایی که میرویم، جاهای یکسانی نیست، ولی عملی که انجام دادهایم، عمل یکسانی است؛ همه ما سفر رفتیم. رمضانی: نکته مهمی که در مورد گروه ما وجود دارد، این است که تمام آثاری که ما تا الان کار کردیم؛ چه من کارگردانی کردم، چه پوریا و چه پیام کارگردانی کردند، با متنهای تولیدی و اورجینالی هستند که خود ما تولیدشان کردیم. ما هیچگاه متون نوشتهشده از نویسندگان ایرانی یا خارجی و متنهایی که موجود هستند را کار نمیکنیم. همیشه اولویت اصلیمان تولید متن بوده. اگر بخواهم مشخصا به اجراهایتان اشاره کنم، شما به تجربیات تازه در حوزه اجرا هم تأکید دارید. برای پوریا کاکاوند این تجربهگری در اجرای «رولور» چطور رخ داده؟ کاکاوند: من فقط میتوانم «رولور» را با کارهاي قبلیام مقایسه کنم. «به مناسبت ورود اشکان»، یک متن رئال خانوادگی ایرانی بود که خیلی راحت اجرایش کردیم، موفق هم بود. اما تجربهگرایی برای ما همان چیزی است که روز اول از آقای چرمشیر یاد گرفتیم؛ مقابل کار قبلی ایستادن. نکته این است که ما تجربههایمان را نمیآوریم روی صحنه، ما میآییم روی صحنه که تجربه کنیم؛ حالا یک جایی موفق هستیم و یک جایی موفق نیستیم که اگر نباشیم هم اصلا چیز مهمی نیست. مهم این است که از وقتی که کار قبلی تمام میشود، تا کار بعدی، ما به آن چیزهایی فکر میکنیم که برایمان یک ذهنیتی میسازد، یک شکل اجرائی میسازد و حالا تجربهاش میکنیم تا ببینیم چقدر در آن تجربه موفق هستیم. اتفاقی که در اجرای «رولور» میافتد و به نظر من خیلی هم جالب است، این است که همانجوری که در ظاهر کلمه «رولور»، یک شاغولی مثل حرف «ل» در وسط هست که به یک نسبت در این سو و آن سوی آن، حروف «و» و «ر»، مثل دو ساق قرینه قرار گرفتهاند، در متن و در کانسپت هم دارد همین اتفاق میافتد؛ یک نقطهای در وسط هست و مناسباتی دقیقا به قرینه همان جابهجا میشوند و اسلحهای که از روی شقیقه «دیگری» بر شقیقه «خویشتن» مینشیند. چطور به چنین فرمی در متن و به تعاقب آن در اجرا رسیدید؟ کاکاوند: این نمایشنامه، قصه خیلی سادهای دارد، ولی سعی کردم اگر پیچیدگیهایی در اجرا بناست رخ دهد، این پیچیدگی در فرم روایت متن باشد. اینکه چطور یک قصه خیلی ساده خیانت و انتقام میتواند پیچیده روایت شود. برگردیم به حرف اولی که جابر گفت از روز اول تجربه فرمهای جدید مدنظرمان بود و خیلی به قصههای جدید فکر نمیکنیم. مثلا «صدای آهسته برف» جابر قصه سادهای داشت، ولی سعی کرده بود در شکل روایت تجربه جدیدی داشته باشد. مشخصا در مورد کلمه رولور میتوانم این را بگویم که این کلمه به معنای چرخش است؛ اصلا وجه تسمیه انگلیسیاش یعنی چرخش؛ که اساسا revolution به معنای انقلاب از همین ریشه گرفته میشود؛ انقلاب به معنی چرخش و زیروروشدن است. من سعی کردم حداقل این چرخش در متن اتفاق بیفتد؛ اینکه قصه تا یک جایی پیش میرود و از یک جایی به بعد میچرخد و به سمت دیگری میرود. سکون و مینیمالیسم جاری در اجرای «رولور» ممکن است اساسا تماشاگر را با این پرسش مواجه کند که: «آنچه تماشا کردم یک تئاتر بود یا یک نمایشنامهخوانی؟» پاسخ شما به این پرسش چیست؟ کاکاوند: یک چیزی که خیلی درباره این اجرا میگویند، این است که کارت رادیویی است! ولی خب کار رادیویی را فقط با یک چیز میشناسیم، اینکه از رادیو پخش میشود! اجرای ما از رادیو پخش نمیشود، پس رادیویی نیست! از جوهره کارگردانی اجرای «رولور» و ایدهای که در ذهنتان بوده، بگویید. کاکاوند: شروع دیالوگها این است: «شما اینجا نیستید». درحالیکه هستید. بعد میگوید: «من دست چپ ندارم». درحالیکه دارد. میگوید: «چشم راستم تخلیه است». درحالیکه تخلیه نیست و میبیند! یعنی این اجرا دارد به تماشاگر یک کلیدی میدهد و آن کلید هم فقط تصور است، یعنی ما پایه متن و اجرا را بر تصور و ذهنیت تماشاگر استوار کردیم، برای همین است که بهجز بازیگر، هیچچیزی در این اجرا نیست و قرار است هر چیزی که بین دو بازیگر اتفاق میافتد، تماشاگر خودش تصور کند. اما برگردیم به اجرای «نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم». شاخصه این اجرا جسارت و تهوری است که جابر رمضانی در مقام کارگردان در آشناییزدایی بصری و حتی سایر حواس برای مخاطب به خرج میدهد. ایده این اجرا چطور شکل گرفت؟ رمضانی: به نظرم میرسد که کارگردانهای مختلف، ایدههای میز شامهای مختلفی را در تئاتر اجرا کردند و من هم مشتاق بودم یک میز شام تجربه کنم. جسارتی که از آن حرف میزنید، از ترکیب فکرهای من و پیام سعیدی بیرون آمده. در تجربههای قبلم نیز اتفاقات جنونآمیز میافتاد. در «سوراخ»، فاصله تماشاچیها با صحنه چیزی حدود 11 متر بود، یعنی 11 متر تاریکی بین ردیف یک تماشاگر با اولین بازیگری که روی صحنه بود وجود داشت و اساسا تماشاگر در یک عمق، بازیگران را میدید. در این نمایش هم تقریبا تماشاچی ردیف اول با بازیگرها 30 سانت یا در واقع نیم متر فاصله دارد. آن چیزی که دربارهاش از ابتدای گفتوگو، حرف زدیم و باز روی آن تأکید میکنم همان حرکتکردن علیه خودمان است؛ اتفاقی که از تفاوتهای کار قبلیام «سوراخ» با این کار به لحاظ اجرائی کاملا رخ داده. موقعی که برای اولینبار با پیام سعیدی و پوریا کاکاوند در مورد این نمایش صحبت کردیم، بهشدت از همه جوانب برای من تجربهای جذاب بود، به این دلیل که این متن اجازه میداد آن دیوانهبازیهایی که میخواهم را انجام دهم؛ مثل اسکیبازی که روی آب وقتی موج خوبی وجود داشته باشد، میتواند خوب اسکی کند، برای من این متن، آن موج خوبی بود که میتوانستم خیلی خوب رویش اسکیسواری کنم. هر متنی به کارگردان چنین اجازهای نمیدهد. شما با متنِ نوشتهشده مواجه بودید یا اساسا متن در اثر تبادل فکری شما و پیام سعیدی شکل گرفت؟ رمضانی: پیام سعیدی یک ورژن اولیهای از متن نوشته بود و بعد آن را به من داد که خواندم و البته آنچه امروز در اجرای «نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم» میبینید با آن ورژن خیلی فاصله دارد و بارها بازنویسی شد. اساسا آن زمان نمایش اسم دیگری داشت و اسمش بود «درباره درد» و بعد نهایتا به این خروجی رسید. این اتفاق در ذات خودش خیلی برایم جذاب بود؛ شايد چون میز شام یک مکان استراتژیک در خانواده است که همه اعضا را گردهم میآورد. نقش محمد چرمشیر بهعنوان دراماتورژ چه بود؟ رمضانی: یکی از مهمترین اتفاقاتی که آقای چرمشیر در حوزه دراماتورژی انجام دادند، این بود که کاراکتر راوی (ديلماج) و نقشی که اصغر پیران در نمایش بازی میکند حاصل دراماتورژی محمد چرمشیر است. حضور کاراکتر «دیلماج» یکی از مهمترین دستاوردهایی است که آقای چرمشیر در دراماتورژی این اثر انجام دادند. به این خاطر که آقای چرمشیر فکر میکردند یکسری از تماشاگران، ممکن است یکسری از چیزها را روی صحنه نبینند و این کاراکتر میتواند برایشان توضیح دهد که صورت مثلا «فربد»، «فرید»، «بابات»، «ماجان»، «مهوش» و... در چه حالتی است. از بار اول که آقای چرمشیر متن را خواندند، اساسا روی این کاراکتر تأکید کردند. تأکیدشان بر این کاراکتر، در رسيدن به اين خروجي بسیار مهم بود. در نهایت هرکدامتان اجرای دیگری را چطور ارزیابی میکنید؟ کاکاوند: جابر کارگردان بهشدت مؤلفی است، یعنی برای من مثل هیچکاک است، چون هیچکاک تنها کارگردان مؤلف دنیاست که هیچکدام از متنهایش را خودش ننوشته است و درعینحال به نوآوری و خلاقیت بسیاری دست زده. شاید جابر در نوشتنهایش اساسا مؤلف نیست اما خیلی کارگردان مؤلفی است و این موتیفهایی که در کارهای جابر هست را باید دنبال کنیم تا به این موضوع پی ببریم. مهمترین موتیفی که در کار جابر از «اسکیس» به بعد وجود دارد، خشونت است. حالا خشونتی که در هر اجرا به شکلهای مختلفی بررسی میشود؛ نکته مهمی که در این اجرای جابر هست و برای من خیلی جذاب است، این است که جابر در «صدای آهسته برف» و در «سوراخ» با یک فاصله خیلی دور به این خشونت نگاه میکرد. حتی میخواهم یک مثال ساده و دمدستی از اجراهایش بزنم. تئاترهاي «سوراخ»، «اسکیس» و «صدای آهسته برف»، هیچ کدام در ایران رخ نمیداد. حالا آمدیم به «نمیتونیم راجع بهش حرف بزنیم» رسیدیم كه ماجراي يك خانواده ايراني است، اینجا فاصله جابر با خشونت، رسیده به 50 سانت. اینجاست که من میگویم مهم نیست که بگویند اجرا خوب است، بد است، تماشاگر خسته میشود یا نمیشود، مهم همين موتيفي است كه تكرار ميشود. رمضانی: بعد از اینکه اجرای پوریا را دیدم، جملهای به ذهنم رسید که این جمله را به خودش هم گفتم و آن اینکه: «کم، زیاد است». پوریا یک خساست عجیبی در تصویردادن به مخاطب دارد که این خساست بهشدت ترسناک است. اینکه تو به این فکر کنی که 60 دقیقه یا 50 دقیقه نمایش میخواهی اجرا کنی و یک تصویر ثابتی میخواهی به مخاطبانت بدهی و این تصویر در نهایت یک ذره دستخوش تغییر میشود، در اين حد که یکی از شخصیتها فقط دستانش را بالا میآورد خیلی ترسناک است! روحیه ریسکپذیری بالایی میخواهد. این چیزی که دارم میگویم: «حتی کم هم زیاد است در اجرای پوریا»، این در همه اجزای این اجرا دارد تبلور پیدا میکند؛ در تمامی حذفیاتی که او بیرحمانه به آن دست میزند. درواقع به نظر من پوریا نهتنها دستهای بازیگرانش را بسته، بلکه پاهای بازیگرانش را هم بسته، بعد به آنها گفته بیایید برویم در بخش عمیق استخر و بپریم در آب. تلاش این اجرا این است که با دست و پاهای بسته روی آب بماند. برای همین، موقعی که به تو یک تصویر ارائه میدهد که مثلا آن نور پشت سر علی باقری که خیلی نور جالبی است در لحظه شلیک به سر او، میافتد از پشت و یک تصویر تازه از علی میسازد، بهعنوان اولین تصویر متفاوت بعد از 40 دقیقه؛ حالا با آن تصویر قرار است برای تو همه چیز را تمام کند، که میکند، و در اجرائی که اینقدر خست دارد، حالا آن تصویر میشود تصویر عینی؛ انگار که تو خدا را شکر میکنی که اجرا به یک تصویر دیگری رسید. برای من خیلی تصویر علی در آن لحظه، موهایش و فیگوری که دارد تصویر مسیحواری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.