بنبستی به نام رفراندوم
میرحسن کشاورززاده . کارشناس روابط بینالملل
پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی توافقنامهای بینالمللی در مورد آینده ملتهایی که در اسارت امپراتوری عثمانی بودند، به امضا رسید که منطقه کردنشین را در میان چهار کشور مختلف تقسیم کرد؛ این در حالی بود که کردها چهارمین جمعیت بزرگ خاورمیانه بودند. ساخت کشور عراق به ظاهر توجیهی جغرافیایی داشته اما بهطور چشمگیری این تقسیمبندی ملاحظات قومی و ملی در این کشور را نادیده گرفته است. این موضوع یکی از دلایل برهمخوردگی ثبات سیاسی کشور عراق بوده و خواهد بود که از جمله آن میتوان به سرکوب مردم کردستان عراق توسط دولت ددمنش عراق در دهههای 70 و 80 میلادی که به کشتار جمعی منتهی شد، اشاره کرد. بالاخره در اکتبر سال ۱۹۹۱ دولت عراق از اداره منطقه کردها عقبنشینی کرد و این تنها آغاز کار دولتی دوفاکتو در کردستان بود. حالا پس از گذشت دو دهه صدای استقلالخواهی کردستان عراق دوباره به گوش میرسد، این بار مسعود بارزانی جریان اصلی برگزاری رفراندوم و استقلال را در دست گرفته است. از شرایط و اوضاع حاکم بر اقلیم کردستان برمیآید که بارزانی با تقویت احساسات ناسیونالیستی سعی در ایجاد یک جریان برای هدایت مسیر رفراندوم به سوی اهداف خود دارد. مسعود بارزانی در اظهارات اخیرش که تازگی چندانی هم ندارد، بیان کرده است که کردهای عراق پس از ۲۰۰۳ با بازگشت به بغداد دچار اشتباه بزرگ سیاسی شدهاند. بهنظر میرسد بارزانی درصدد است که از رفراندوم بهعنوان اهرم فشاری در مقابل بغداد استفاده کند. علاوه بر دریافت امتیازاتی، جایگاه خود و خانوادهاش را تقویت کند که این موضوع مخاطراتی را برای وی به دنبال خواهد داشت؛ اول از همه آنکه با اعلام برگزاری این رفراندوم شکافی بین احزاب موجود در اقلیم کردستان به وجود آمد؛ برای مثال احزاب جنبش تغییر و جماعت اسلامی کردستان انتقاداتی نسبت به زمان و مکانیسم این رفراندوم عرضه كردند یا بعضی از رهبران اتحادیه میهنی که یکی از دو حزب بزرگ اقلیم کردستان است، نسبت به این رفراندوم موضع مثبتی اتخاذ نکردند. از دیگر مشکلات پیشروی بارزانی مسائل مربوط به کرکوک است. کرکوک همیشه یکی از مناقشات بین اقلیم کردستان و دولت مرکزی در بغداد بوده است. بعضی از سران کرد واهمه این را دارند که با برگزاری همهپرسی ممکن است کرکوک را از دست بدهند یا امکان دارد به دلیل چنددستگی شهر کرکوک، نزاعی بین پیشمرگان کرد و ارتش دولت مرکزی دربگیرد که این تقابل خود میتواند آغازگر نزاعی بزرگتر و همهجانبه باشد و این موضوع با توجه به شرایط پیچیده و وضع ملتهب منطقه اصلا دور از انتظار نیست و به طور قطع میتوان گفت این تنشها بهجز ضرر، چیزی برای اقلیم کردستان در پی نخواهند داشت و علاوه بر این، این نزاع احتمالی میتواند شکافهای اجتماعی و سیاسی بین اقلیم کردستان و بغداد را احیا کند و آن را تعمیق بخشد. از دیگر چالشهای پیشروی رفراندوم موضعگیری همسایگان و جامعه جهانی است. حتی ترکیه و آمریکا که از متحدان اقلیم کردستان به شمار میروند نیز از برگزاری این همهپرسی حمایت نکردند و بارزانی را تحت فشار قرار دادند؛ علاوه بر اینها سازمان ملل نیز موضعی همانند ترکیه و آمریکا اتخاذ کرده و خواستار برگزاری مذاکرات بین کردستان و دولت مرکزی عراق شده است. اما سختترین مانع پیشروی بارزانی، مشکلات اقتصادی اقلیم کردستان است. در سال ۲۰۱۴ سه شوک سخت به اقتصاد کردستان وارد شد؛ اول از همه حکومت اقلیم با دولت مرکزی عراق بر سر برخی مسائل مانند میزان بودجه فدرال برای کردستان، دچار اختلاف شدند زیرا در آخرین توافق بین
اربیل - بغداد در سال ۲۰۱۴ توافقنامهای امضا شد که در آن حکومت اقلیم کردستان متعهد میشد روزانه حدود ۵۵۰ هزار بشکه نفت چاههای نفتی تحت مدیریت خود و استان کردستان را از طریق شرکت بازاریابی ملی نفت عراق (سومو) صادر کند و به ازای آن، حکومت عراق ماهانه ۱۷ درصد از بودجه سهم اقلیم را بپردازد. اما حکومت اقلیم کردستان به تعهدات خود عمل نکرد و این توافقنامه عملیاتی نشد. عدم توانایی اربیل به دلیل بدهیهایش به شرکتهای خارجی بود. شوک دوم ظهور داعش در منطقه بود که هزینههای نظامی اقلیم را گسترش داد؛ علاوه بر آن، بالغ بر دو ميلیون نفر مهاجر جنگزده به سوی اقلیم کردستان به دلیل امنیت نسبی آن در منطقه روانه شدند که این موضوع خود وزنه سنگینی برای اربیل به حساب میآمد اما آخرین ضربه را کاهش بهای نفت بر پیکره اقتصاد اقلیم وارد کرد؛ این در حالی بود که بنا بر گزارش بانک جهانی از وضعیت اقتصاد کردستان، این منطقه حدود ۸۵ درصد به نفت وابسته بود.
نابر موارد ذکرشده، از آنجا که مشکلات زیادی در برابر رفراندوم وجود دارد و عملا کردستان امروز پتانسیل مستقلشدن را ندارد، احتمالا بارزانی در پی آن است که از همهپرسی بهعنوان اهرمی برای گرفتن امتیازاتی از دولت مرکزی استفاده کند تا بتواند از مشکلات اقتصادی اقلیم کردستان بکاهد. سفر اخیر فؤاد معصوم رئیسجمهور کرد عراق در روزهای پیشین و اتفاقات پیرامون آن نیز یک نشانه قوی برای این مدعاست اما نکتهای که در این میان حائز اهمیت است، آن است که بارزانی بعد از بهتعویقانداختن رفراندوم کار دشواری در مدیریت احساسات ناسیونالیستی مردم کردستان خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.