نگاهی به نمایش «ماتریوشکا»ی پارسا پیروزفر
...با ماندگاری بالا
امین عظیمی
«ماتریوشکا» اجرائی برآمده از کهنترین سنتهای روایت و نمایشگری است و به وسعتِ تاریخ بشر قدمت دارد. فرآیندی که در آن قصهگو، خود به قصه و آدمهای آن مبدل میشود و در تاریک روشنای صحنه، یک شهر، آدمها و اتفاقات جاری در زندگی آنها را با کمترین امکانات و ابزار روی صحنه جان میبخشد. در مرکز این میدان، بازیگر و مخاطب ایستاده است. همچنان که بازیگر میکوشد با بهرهگیری از کمترین امکانات صحنهای و تیپسازیهای بیپایان به نقشهای مختلف از زن و مرد گرفته تا پیر و جوان جان ببخشد، مخاطب نیز در یک مشارکتِ فعال ذهنی با این روند، تخیل خود را به سوی صحنه هدایت میکند تا در پس ِ «تعلیق آگاهانه ناباوری»اش، بتواند غرق در کار بازیگر و جهان فرضی او شود؛ به همان میزان که تسلط و قدرتِ آفرینشگری اجراگر در این چرخه حائز اهمیت است، نباید از نقش و حضور ذهنی فعالِ تماشاگر نیز غافل بود. در حقیقت این مخاطب است که با پذیرش و همراهی با قراردادهای صحنهای اجراگر، به جهان ذهنی او رسمیت و در عینِ ناپیدایی، عینیت میبخشد. پارسا پیروزفر در اجرای این فرآیند تعاملی اما، حضوری ستودنی دارد. بهرهگیری کاربردی او از میمیک چهره، امکانات بیانگرای ژستها که در دست، شانه و عضلات بالاتنهاش انعکاس یافته و به ویژه دوری از اغراق در تصویرکردن آدمها، ترکیبی همگون و قابل قبول را از منظر اجرائی ایجاد کرده که به معنای واقعی کلمه «سرگرمکننده» و پاسخی روشن به نیازِ مخاطبان برای روبهروشدن با جادوی قصه است. امری که جای خالی آن را در بسیاری از تجربیات تئاتری این روزها مشاهده میکنیم و اغلب با آثاری در خود انعکاسیافته و مردهوار روبهروایم که علیرغم ارزشهای زیباییشناسانه یا مفهومیشان، تناسبی با روحِ آفرینشگری صحنه و تعامل بازیگران و مخاطبان در یک جریان ارتباطی زنده ندارد. اما در سوی دیگر این اجرا آنتون چخوف و داستانهای شگفتانگیزش ایستاده است. پیروزفر با اقتباس از چند داستان مشهور این نویسنده نامدار روس و تلاش در جهت دستیابی به یک متن یکپارچه در روبنا- از طریقِ ایجاد پیوند میان شخصیتهای اصلی و حاشیهای آنها-، شبیه همان مسیری را طی میکند که «نیل سایمون» در نمایشنامه «پزشک نازنین» و «مایکل فرین» در مجموعه نمایشنامه «عطسه» پیشتر تجربه کرده بودند. این نمایشنامهنویسان آمریکایی و ایرلندی نیز با اقتباس از داستانهای کوتاه چخوف، روح کمیک، وجوه نمایشی و گاه انتقادی آثار چخوف را به صحنه آورده بودند. پیروزفر در اقتباس صحنهایاش گامی فراتر از این نمایشنامهنویسان برنمیدارد. محور دراماتورژی در اجرای او روشن نیست و همانطور که اشاره شد بیشتر به تلاش برای خلق یک کلاژ و روبنایی میماند که بدون توجه به حوزههای معنایی و اندیشهورزانه یک اجرای تئاتری، تنها و تنها سعی میکند سرگرمکننده و امکانی برای زورآزمایی قابلیتهای یک بازیگر باشد و نه چیزی فراتر از آن؛ اگر با نگاهی موشکافانه به الگوی دراماتیک جاری در صحنه نگاه کنیم با این پرسش روبهرو خواهیم شد که جابهجاشدن داستانها با یکدیگر و همچنین بهرهگیری از داستانهای دیگر چخوف یا حذف برخی از آنها چه لطمهای به کلیت کار و پژواک معنایی آنها میتواند وارد کند؟ خوانش پیروزفر، خوانشی سیاستزداییشده از داستانهای چخوف است. نگاهی خنثی و فاقد روح یا کارکرد اجتماعی که چخوف با ظرافتِ هرچه تمامتر در داستانهایش ترسیم میکرد. این همان راز ماندگاری آثار چخوف هم هست که در برابر نگاه زمخت نویسندگانی همچون تولستوی، ترسیمگر تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه خود در دوران انقلاب و سقوط فئودالیزم بود اما آثارش به بیانیههای تعلیمی یا شعاری بدل نمیشد و درعینحال به برانگیختن روح بیداری در مخاطباناش توجه داشت. اما ساحت اجتماعی و نگاه انتقادی پیروزفر در این میانه مخدوش و مبهم است و گویی او علیرغم آنکه هوشمندانه به نیاز درونی مخاطبان برای تماشای یک قصه توجه دارد اما تمایل ندارد آنها را در این قلمرو به سطحی از آگاهی یا معرفت جمعی دعوت کند و نتیجه نهایی کار تجلیبخش همان بافت متحجرانه و «دِپولیتیزه»ای است که «ماتریوشکا» را به روایتی سرگرمکننده اما غیرعمیق و به دور از حیات اجتماعی مخاطبانش بدل میکند. محصولی که میتوان در هر زمان و مکان سراغاش رفت، مصرفاش کرد و به هیچ نگرانی کنارش نهاد و در اساس این ذات خنثی، بهداشتی و بیخطر آن است که موجب ماندگاری بالایش میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.