توسعه مالها در مرحله فوق اشباع
محمد مهدوی . پژوهشگر
فضاهای دادوستد و تجارت همیشه رکن اساسی در ساختار کالبدی شهرها بوده و بازارهای سنتی همواره بهعنوان بخشی از نمود فرهنگی مطرح بودهاند. در گذشتهای نهچندان دور، بازار یک عنصر شهری در مکاني مشخص بوده و حیات شهر و بازار به هم گره خورده و شهرها بهواسطه بازارهایشان جایگاه منطقهای خود را پیدا میکردند. جنبوجوش همیشگی و پیوند تنگاتنگ بازار با زندگی روزمره شهروندان، آن را به قلب تپنده در مرکز شهر تبدیل میكرد. امروزه اما جایگاه بازارهای سنتی در شهرهای جهانسوم به شدت تضعیف شده است. افزایش بیش از حد جمعیت شهرنشین و تغییر در شیوههای دادوستد به ازبینرفتن بسیاری از پیشهها و خلق مشاغل جدید انجامیده؛ بهطوریکه حیات این مشاغل در قالبهای سنتی پیشین ممکن نبوده است. در مطالعه فرم و کالبد ارگانیک بازارهای قدیمی ایران به واژگانی مانند حجره، تیمچه، سرا و چهارسوق برمیخوریم. در این دگردیسی، آرامآرام راستههای تجاری در حاشیه خیابانهای اصلی شهر و پس از آن پاساژها که مجتمعهای تجاری کوچک در قالب یک ساختمان بودند، به وجود آمدند. پس از آن احداث مجتمعهای تجاری در مقیاس و ابعاد وسیعتر (شاپینگمالها) در سالهای اخیر در کشورهای جهانسوم شدت گرفت. بهاینترتیب فضاهای بازار سنتی جای خود را به مغازههای لوکس، آسانسورهای پیشرفته، پلکانهای برقی، رستورانهای متنوع، مراکز تفریح مدرن و سالنهای نمایش دادند. برخی از مراکز خرید منحصرا به فروش کالاهای خاص نظیر سیستمهای الکترونیکی و کامپیوتری، جواهرات، پوشاک، لوازم خانگی، مبلمان منزل و سایر کالاهای پرمخاطب اختصاص یافتند. برخی نیز ترکیبی از این کالاها را عرضه کردند. اما آنچه در این سیر تحول مشهود است، احداث فزاینده و بیرویه مالها در تهران و بسیاری از کلانشهرها در یک دهه اخیر تا رسیدن به مرحله فوق اشباع بوده است. این نوع عملکرد به جای اینکه سرمایهها را به سمت بخشهای تولیدی هدایت کند، به سمت مشاغل توزیعی سوق داده است. از طرفی وقتی تعداد مشاغل از نیاز بازار فزونی مییابد، درواقع به نوعی مشاغل کاذب روی آورده میشود که سوددهی لازم را ندارد. این دور باطل تا جایی ادامه پیدا میکند که مجتمعهای عظیم تجاری بلااستفاده باقی میمانند. کاهش عایدی شغل ممکن است به دو نتیجه منجر شود، نخست آنکه آن صنف به تعطیلی کشیده میشود و دیگر اینکه صاحب صنف برای تأمین درآمد مورد نظر خود به انجام اعمال غیرقانونی میپردازد. این در حالی است که با ورود اینترنت به قلمرو تجارت و توسعه روزافزون فروشگاههای اینترنتی در کشورمان، بسیاری از تولیدکنندهها به فکر عرضه اینترنتی و در حقیقت حذف هزینه توزیع سنتی کالاهای خود هستند. از سوی دیگر مصرفکنندگان خیلی مواقع علاقهای به صرف وقت برای مراجعه فیزیکی به مراکز خرید نشان نخواهند داد. فردین یزدانی، مدیر بازنگری طرح جامع مسکن، دراینباره میگوید: «مالها در تهران و شهرهای بزرگ خارج از قاعده و هرگونه عقلانیت منطقی بیش از حد ظرفیت ساخته شدند، بههمیندلیل کاملا به رکود خورده و سوداگری در این ساختوسازها هم به خط پایان خود رسیده است. جرقه هیجان احداث مجتمعهای عظیم خصوصا در تهران از انتهای سال 86 که پایان رونق کمسابقه مسکن بود، زده شد. بهاینترتیب بسیاری از سرمایههای مسکن به سمت رونق ساختوساز این مراکز سوق پیدا کرد. بانکها و نهادها عمده سرمایهگذاران این حوزه بودند. این سرمایهگذاران به توصیه کارشناسان امر بیتوجهی کردند، چراکه اعتقاد داشتند با لوکسسازی و افزودن جذابیتها و امکانات مدرنتر و ساخت بنا با استانداردهای خاص میتوانند پاساژهای قدیمی و مغازهداران خرد را شکست دهند. آنها به شرطی میتوانستند در این امر موفق باشند که قیمت تمامشده بنا پایین و تعداد مالهای احداثشده منطقی باشد که هیچکدام رخ نداد». بررسیها و تحلیلهای کارشناسان امر مؤید این است که درحالحاضر و چهبسا تا سالها شروع سرمایهگذاری در این حوزه در شهرهای بزرگ خصوصا تهران مسلما به شکست منجر خواهد شد. البته موارد بسیار خاص هم ممکن است وجود داشته باشد که بسیار محدود و کاملا استثناست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.