|

همایش دیرین

علیرضا زمانی

آغاز محرم است و پرسابقه‌ترین همایش فرهنگی شهر از روز آدینه افتتاح می‌شود؛ همایشی دیرین که امسال چهارصد‌و‌شصت‌و‌چهارمین مراسم رسمی آن برپا خواهد شد؛ مراسمی که به صورت غیررسمی سابقه‌ای‌ هزار‌ساله در این شهر دارد. پایه‌گذار این همایش ماندگار فرهنگی که قریب به اتفاق مردم شهر در آن شرکت می‌کنند، بانویی از تبار اصیل و فرهنگی این سرزمین بود. خواهر شاه‌طهماسب صفوی، پرورش‌یافته مکتب هنری هرات، بنیان‌گذار اولین تکیه شهر بود و «تکیه خانوم» به‌عنوان اولین مرکز فرهنگی و مرکز برپایی این همایش، به نام این بانوی بزرگوار، در این سرزمین ثبت شد. با آغاز دوره قاجار و پایتختی تهران، مراکز این‌چنینی رو به گسترش نهاد. تهران که به لحاظ تنوع قومی و فرهنگی ممتازترین شهر ایران بود و همچنان نیز هست، شاهد برپایی روزافزون این مراکز فرهنگی قومی بود. تکیه قمی‌ها، تکیه کرمانی‌ها، تکیه خلج‌ها و تکیه افشارها کنار تکایای محلی مردم تهران، رنگ‌وبویی دیگر به تهران و محرم‌هایش می‌داد. مراکزی که ایام مشروطیت تعدادشان به 70 می‌رسید. ایام محرم که می‌شد، تکایا هر‌یک به‌مثابه نگارخانه‌ای در شهر افتتاح می‌شد. چادرهای برافراشته‌ای که کار دست هنرمندان اصفهان بود و نقش شیر که نمادی از اسدالله، علی بن‌ابیطالب بود، آسمان تکیه را زینت می‌بخشید. طاق‌نماهای دور‌تا‌دور تکیه نیز هریک به‌مثابه غرفه‌هایی در اختیار اهالی محل قرار می‌گرفت. در روستاها و مناطقی مانند شمیران که هنوز شهر نبودند، همین مراکز فرهنگی برپا و هر طاق‌نما دست یکی از طایفه‌های روستا بود. طاق‌نماهایی که به هنر اهالی محل یا طایفه‌های روستا با شال‌ها، ترمه‌ها، پارچه‌های قلمکاری‌شده، فرش‌های زیبا، شمع‌ها، لاله‌ها، چلچراغ‌ها و توغ‌ها تزیین می‌یافت. سماورهای برنجی بزرگ، کنار دوستکامی‌ها (ظروف بزرگ مخصوص شربت) و بساط چای و قهوه کنار برپایی نمایش تعزیه و اشعار و اصواتی که در دستگاه‌های خاص خود خوانده می‌شد، فضایی دل‌انگیز و تراژیک درون تکیه ایجاد می‌کرد. یکی، دو طاق‌نما نیز غرفه ویژه تکیه بود و با وسایلی مانند کشکول، تبرزین، بوق و تسبیح و همچنین پوست زیبای حیواناتی مانند پلنگ، روباه، خرس و سمور تزیین می‌یافت. مراسم فرهنگی ویژه این دو غرفه خاص، مراسمی بود تحت عنوان محتشم‌خوانی. در این غرفه فردی اهل شعر و هنر می‌نشست که به محتشم‌خوان معروف و کارش خواندن اشعار زیبا و سوزناک محتشم‌کاشانی در رثای سرور شهیدان عالم، حسین بن علی، بود. در‌این‌میان، بزرگ‌ترین مکان فرهنگی شهر تکیه دولت بود؛ همان تکیه‌ای که بزرگ‌ترین تماشاخانه این شهر بود و تا به امروز مرکزی فرهنگی شبیه آن بنا نشده است. امروزه از تکایای قدیم شهر که هنوز سر پا هستند، می‌توان نزدیک به 20 تکیه را در این شهر پیدا کرد. تکایایی که کنار کارکرد اصلی‌شان، نگارخانه‌های آیینی این شهر هستند. نگارخانه‌هایی که کنار برپایی عزای حسین، فرزند بانوی آب و آینه، محل نمایش تابلوها، نقاشی‌ها، نخل‌ها (ویژه مراسم فراموش‌شده نخل‌گردانی) و توغ‌ها هستند. توغ‌هایی که روزگاری، قرار جوانان سیاه‌پوش این شهر برای شروع مراسم همایش بزرگ محرم پای آنها گذاشته می‌شد. به‌این‌ترتیب بود که نخستین پاتوق و پاتوق‌های فرهنگی در این شهر شکل گرفت؛ پاتوق‌هایی که روزگاری مرکز اشاعه اخلاق و ادب در این شهر بود و امید که تا ابد چنین باقی بماند... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.