کشف دنیاهای آبی پس از کاسینی
چشمگشودن به دنیاهای نزدیک اما ناشناخته
پوریا ناظمی
مأموریت کاسینی بهتازگی پایان یافت. کاسینی نهتنها یکی از موفقترین که یکی از مؤثرترین مأموریتهای معاصر فضایی به شمار میرود. نهتنها یافتههای علمی این مأموریت چشمانداز ما را از جایگاه خود در جهان تغییر داده که یافتهها و موفقیت آن الهامبخش طراحی و ایدههای تازهای برای آینده کاوشهای فضایی شده است. یکی از مهمترین کشفیات غیرمنتظره کاسینی، شاید مقصد بعدی مأموریتهایی باشند که عازم فراسوی کمربند سیارکها میشوند. یکی از مهمترین کشفیات کاسینی افشاکردن رازهای انسلادوس بود؛ قمری شگفتانگیز و خیرهکننده که تا پیش از کاسینی چندان مورد توجه نبود. زمانی که کاسینی از نزدیکی این قمر عبور میکرد متوجه فورانهای یخفشانهایی شد که از زیر سطح این قمر منشأ گرفته و تا کیلومترها به درون فضا پراکنده میشود. این فورانها نگاهها را بهسوی انسلادوس خیره کرد و شگفتی پس از شگفتی ظاهر شد. معلوم شد نهفقط در دل این قمر احتمالا اقیانوسی سراسری وجود دارد، بلکه به دلیل وجود منابع گرمایی درون قمر و تماسی که این آبهای اقیانوسی با هسته قمر دارند، چرخههای مناسبی برای شکلگیری حیات درون انسلادوس وجود دارد. اکنون انسلادوس از قمری معمولی در کنار زحل، به یکی از مهمترین هدفهای اکتشافات فضایی و یکی از قویترین نامزدهای میزبانی حیات فرازمینی در منظومه ما تبدیل شده است به همین دلیل هم توجه به آن برای مأموریتهای بعدی غیرمنتظره نیست. درحالحاضر ناسا مشغول بررسی ایدههایی برای مأموریتهای آینده است. یکی از این طرحها، مأموریتی به نام الف (ELF مخفف جوینده حیات انسلادوس) است. این مأموریت برای تصویب باید با رقبای مهمی مبارزه کند؛ ازجمله رقبای آن مأموریتهایی به مقصد کمربند سیارکها و مأموریتی به مقصد زهره است. اما اگر این مأموریت بتواند نظر نهایی را به خود جلب کند، سال ۲۰۲۱ به فضا پرتاب میشود تا با قرارگرفتن در مدار انسلادوس و استفاده از مجموعهای از طیفنگارهای مختلف به بررسی امکان حیات در آن بپردازد. اما انسلادوس تنها نقطه جذاب فراسوی کمربند سیارکها نیست. قمر تایتان که به لطف فعالیتهای کاسینی-هویگنس از وجود دریاچههای هیدروکربنی بر سطح آن اطمینان داریم، یکی دیگر از نقاط جذاب و اهداف بالقوه برای مأموریتهای بعدی است. تایتان تنها قمر منظومه شمسی است که اطراف آن را جوی غلیظ دربر گرفته است. در این قمر، چرخههایی از متان مایع در جریان است، علاوه بر آن بارش بارانهای شگفتانگیز متان رخ میدهد و دریاچهها و رودخانههای متان را به وجود میآورد. این قمر آزمایشگاهی است که میتواند نمونهای طبیعی از دوران ابتدایی شکلگیری حیات روی زمین باشد و بهاینترتیب بررسی آن از اهمیت بالایی برخوردار است. با وجود اینکه هویگنس بر سطح این قمر فرود آمده و کاسینی با گذرهای پیاپی خود، دادههای باارزشی از این قمر به زمین ارسال کرده و در اختیار دانشمندان قرار داده است، اما هنوز هم میزان آگاهی ما از تحول این قمر و امکانات بالقوه درون آن بسیار اندک است و تا سالهای طولانی این قمر در رده اولویتهای کاوشهای بعدی قرار خواهد داشت. اما زحل و خانواده او تنها دنیاهایی نیستند که در فراسوی کمربند سیارکها، موردتوجه جدی دانشمندان قرار دارند. دنیاهای اقیانوسی در اطراف مدار مشتری نیز پراکندهاند و یوروپا، قمر شگفتانگیز مشتری که در زیرپوستهای یخی، اقیانوسی از آب مایع را در دل خود پنهان کرده است، یکی دیگر از اهداف جذاب و مهم است. دولت «دونالد ترامپ» یکی از مأموریتهای آیندهنگر به مقصد یوروپا را به حالت تعلیق درآورده است، اما مأموریت مداری به مقصد یوروپا هنوز در دستور کار است. مطابق این طرح، مدارگردی در مداری به دور مشتری قرار میگیرد و در طول گردش خود از فواصل نزدیکی از کنار یوروپا گذر خواهد کرد تا اطلاعات دقیقی از دنیای زیرسطحی آن به دست بیاورد. دلیل اینکه قرار است این مدارگرد بهجای مدار یوروپا عازم مدار مشتری شود، قرارداشتن یوروپا در میدان تشعشعات قوی مشتری است که حضور طولانی در آن میتواند به ابزارهای هر کاوشگری آسیبهای جدی وارد کرده و عمر آن را کاهش دهد. کاوشهای آینده منظومه شمسی، دنیایی شگفتانگیز را برای کاوشگران و دانشمندان رقم خواهد زد که میتواند دید ما را از جایگاه خود و جهان خود بهطور بنیادی تغییر دهد. کسی چه میداند شاید در یکی از این مأموریتها متوجه شویم که نهتنها در عالم که در منظومه شمسی خود نیز تنها نیستیم و بذر حیات در جای دیگری غیر از زمین نیز شکوفا شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.