شاعران عصر غزنوي
نسيم آصف: محمد دهقاني چندسالي است كه در حال تاليف مجموعهاي با نام «تاريخ و ادبيات ايران» است، مجموعهاي كه در آن شاهكارهاي ادبي ايران همراه با شرح و تفسيرهاي لازم با زباني ساده به چاپ ميرسند. يكي از ويژگيهاي مهم اين مجموعه، توجه به فضاي تاريخي است كه اين آثار در آن پديد آمدهاند و بهعبارتي اين مجموعه به ارتباط ميان آثار ادبي و بافتار تاريخيشان توجه كرده است. اين مجموعه با عصر ساماني آغاز ميشود و تاكنون هفت عنوان از بخش مربوط به اين عصر بهچاپ رسيده است: «محمدبن زكرياي رازي»، «رودكي، پدر شعر فارسي»، «شاهنامه ابومنصوري»، «تاريخ بلعمي»، «دقيقي»، «ترجمه تفسير طبري» و «شاهنامه فردوسي». بهتازگي نيز دو اثر ديگر از اين مجموعه كه مربوط به عصر غزنوي هستند منتشر شده است: «فرخيسيستاني» و «منوچهري». دهقاني در مقدمه كتاب «فرخيسيستاني»، به دو بيت از فرخي اشاره كرده و آن را نشانهاي از تغيير نگرشي دانسته كه در آن دوران به وجود آمده بود. اين دو بيت، درواقع آغاز يكي از قصايد مشهور فرخي است كه در ستايش محمود غزنوي و توصيف حمله او به معبد سومنات هند نوشته شده است: «فسانه گشت و كهن شد حديث اسكندر/ سخن نو آر كه نو را حلاوتي است دگر/ فسانه كهن و كارنامه بدروغ/ به كار نايد رو در دروغ رنج مبر». دهقاني در ادامه نوشته است: «همين دو بيت مبين تغيير نگرش يا بهاصطلاح پارادايم شيفت ژرفي است كه در اواخر قرن چهارم هجري در كل جهان اسلام و بهويژه در محيط زندگي فرخي و قلمرو غزنويان رخ داده بود. توجه به تاريخ و قصههاي كهن يا، به تعبير امروزيتر، اسطورهها- اعم از اساطير ديني يا قومي- از ويژگيهاي بارز عصر ساماني بود. شاعران و فرزانگان آن عصر ميكوشيدند كه واقعيت و افسانه يا تاريخ و اسطوره را به هم آميزند و از گذشته تصويري بههمپيوسته و پرافتخار پديد آورند كه سرشار از همدلي و خاطرات مشترك بود.» بهاعتقاد دهقاني آثاري چون «تاريخ بلعمي» و «ترجمه تفسير طبري» و «شاهنامه» همگي با چنين احساسي پديد آمدند. اما در دوره غزنويان تغييري در اين زمينه پيش ميآيد كه دو بيت ذكرشده از فرخي را ميتوان نشانه آن دانست. «ليكن در همان عصر كساني هم بودند كه تاريخ پادشاهان پيشين، بهويژه ايام كفرآميز پيش از اسلام، و دانش و افسانههاي بازمانده از روزگاران ديرين را به ديده تحقير مينگريستند و ميخواستند كه سرمشقهاي زنده و تازهاي از جهان مومنانه را جايگزين آنها كنند. غزنويان كه اصلا بردگاني تركتبار بودند و برخلاف سامانيان، دستكم در آغاز كارشان، نميتوانستند خود را از احفاد پادشاهان ايراني پيش از اسلام بهشمار آورند، اين ديدگاه دوم را بيشتر مناسب احوال خويش مييافتند و ميكوشيدند كه با تاكيد بر دينپرستي و شريعتخواهي از پشتيباني عامه مسلمانان و مخصوصا از حمايت زاهدان و عالماني برخوردار شوند كه هيچ تعلقخاطري به دنياي پيش از اسلام نداشتند». كتاب پنجم عصر غزنوي مجموعه «تاريخ و ادبيات ايران» به «منوچهري» اختصاص دارد. اين كتاب نيز مانند ديگر آثار اين مجموعه، نخست مقدمهاي مفصل درباره منوچهري و زمانه او دارد و سپس گزيدهاي از قصايد و مسمطهاي او آمده است. دهقاني در مقدمهاش، ابتدا به ورود منوچهري به دربار مسعود اشاره ميكند و شرحي از وضعيت او در دربار و ارتباطش با ديگر شاعران ميدهد. دهقاني با ذكر نمونههايي از شعر منوچهري نشان ميدهد كه در شعر او «كمتر نشانهاي از تظاهر به دينداري» ديده ميشود. همچنين به تاثير منوچهري از ادبيات عرب هم اشاره شده و دهقاني نوشته كه تاثير منوچهري از ادبيات عرب «بهتمامي برگرفته از اشعار جاهلي يا خميرمايهها و عاشقانههاي شاعران عصر عباسي است.» در بخشي ديگر از اين مقدمه، درباره علاقه منوچهري به ايران پيش از اسلام آمده: «او نيز مثل كساني كه در خدمت ديوان و دستگاه غزنوي بودند، برحسب مقتضاي محيط و شايد بنا بر علاقه و دلبستگي خود، به اساطير و عناصر فرهنگي پيش از اسلام نيز توجه نشان داده و بارها به آنها اشاره كرده است. از ميان اين عناصر، آنچه به گمانم بيش از همه اهميت دارد خود مفهوم ايران است. اين را ديگر خوب ميدانيم كه تقريبا يك قرن پيش از آنكه منوچهري راهي دربار غزنه شود، شماري از دولتمردان و نويسندگان و شاعران خراساني كوششهايي را براي ثبت و تدوين داستانهاي شاهنامه آغاز كرده بودند و بزرگترين و مؤثرترين حاصل آن كوششها نيز شاهنامه فردوسي بود كه از همان زمان خود فردوسي هيچ شاعر و نويسنده بزرگي، در حوزه فرهنگي زبان فارسي، نتوانسته است به آن بياعتنا بماند، حتا اگر مانند فرخي آن را سربهسر دروغ ميدانست. درواقع، شاهنامه چنانكه سرايندهاش آرزو داشت به دربار غزنين راه يافته و خواهناخواه بر نگرش غزنويان و پروردگان ايشان موثر افتاده بود. اشارههاي مكرر منوچهري به ايران و توران و قهرمانان شاهنامه نشان ميدهد كه او نيز، با همه عربمآبي خود، از ميدان جاذبه اين كتاب عظيم دور نمانده و جنبههايي از آن را در اشعار خود منعكس كرده است. از اشعار منوچهري پيداست كه او هم، مانند فردوسي، سرزمينهاي فرودست جيحون، مخصوصا خراسان و عراق، را ايران و اراضي فرادست آن را توران ميناميده است. از نگاه او همه جهان متعلق به مسعود بود و او ميتوانست هرجاي آن را به هركسي ميخواهد ببخشد.» اين دو بيت نشانهاي از اين تصور منوچهري است: «ملك جهان بگيري از قاف تا به قاف/ مال جهان ببخشي از عود تا به قار/ توران بدان پسر دهي، ايران بدين پسر/ مشرق بدين قبيله و مغرب بدان تبار». شعرهايي ديگر از منوچهري نشان ميدهد كه او به جشنهاي كهن ايرانيان كه بازمانده آيينهاي پيش از اسلام بودند نيز توجه زيادي داشته است. دهقاني نوشته كه اين ويژگيها در شعر منوچهري نشان ميدهد كه پس از مرگ محمود، حكومت غزنوي بيش از پيش به ايران قبل از اسلام توجه داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.