شهر بدون آسیب: عزم جدی با کدامین سیاست؟
جمال رشیدی
بالاخره ثمره مشارکت در انتخابات و پیروزی فراگیر اصلاحطلبان به بار نشست؛ دولت و شهرداری تهران همسو شدهاند؛ حتی اذهانعمومی هم انتظار همکاری این دو را داشت. دیگر دولت، خودی است و میتوان بر همکاری در حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی در تهران امیدوار بود. حال سؤال این است: صرف همکاری دولت و شهرداری کفایت میکند؟ واقعیت این است که ناهمسویی این دو بازیگر مهم در عرصه سیاستگذاری اجتماعی، تبعات گرانی به دنبال داشته؛ اما صرف همکاری هم، راه به جایی نخواهد برد. هرگونه مداخله در دنیای واقعی، ریشه در برداشت ما از مسئله دارد. اینکه موضوع را چگونه صورتبندی کنیم، به مجموعه مداخلات خاصی منتهی میشود. تاکنون که صورتبندی از مسئله «آسیبهای اجتماعی» بسیار فردگرایانه بوده و در نتیجه، در بهترین حالت، با دستورکارهای «توانمندسازی» روبهرو میشدیم و در بدترین حالت هم «آسیبدیدگان» در مقام افراد قانونگریز، تنبل، بیعار، بیعرضه، هنجارگریز، حقشونه که این بلا سرشون بیاد و...، شماتت میشدند. همکاری دولت به جای خود، بازیگران جدیدالورود به عرصه سیاستگذاری اجتماعی برای کاهش آسیبها در شهر تهران، چه برداشتی از این مسئله دارند؟ به نظر میرسد در اینجا، کنشورز حوزه یادشده، مهم نیست اصولگرا باشد یا اصلاحطلب؛ آنچه مهم است استفاده از ظرفیتهای نقد وضع موجود و رویکردهای گذشته در راستای ارائه «صورتبندی مناسب» از مسئله «آسیبهای اجتماعی» است. تهران قبله آمال بسیاری از ایرانیان است که مالامال از «فرصت» و «امکان» برای زندگی شهری مدرن و بهتری است. نابرابری شدید منطقهای، باعث شده است نتوان مطلوبیت شاخصهای توسعهیافتگی «تهران» را با بقیه ایران مقایسه کرد. جذابیت توسعهیافتگی تهران باعث شده هارمونی سرزمینی در ایران بر هم بخورد و بخش عمدهای از جمعیت را به سوی خود بکشاند. این شهرِ اگرچه جذاب، خود با درد دیگری آشناست؛ نابرابری درونشهری. تهران، خود نمادی از نابرابري كشوري است که مواهبش را عادلانه توزیع نمیکند؛ یا بهتر بگویم، مواهبش را عادلانه توزیع نمیکنند. آنان که ساکن این شهر هستند، به یک اندازه از «فرصتها» و «امکانات» آن برخوردار نمیشوند. نظم «بازار» در تهران بهگونهای است که مولد گروههای حاشیهشده بیشماری است. صنعت املاک و مستغلات به هیچوجه دربردارنده مکانیسمی نیست که بتواند افراد کمدرآمد را حمایت کند و «سرمایهسالاری»، تعیینکننده نهایی است؛ پس با مسکن نامناسب، سالها سروکار خواهیم داشت. فقرای شهری کمکم از شهر به بیرون رانده میشوند و بالاجبار، در سکونتگاههای بیکیفیت اطراف تهران، مأوا خواهند گزید. برخی نیز در محلات درون شهر، «کارتنخواب» میشوند. بازار، توانایی اشتغال برای «همگان» را ندارد؛ بنابراین با آسیبدیدگانی در شهر مواجه خواهیم شد که یا کالایی مانند «گل» و... برای فروش دستفروشانه ارائه میکنند.. گروهی نیز با اتخاذ استراتژی «بقا در کوتاهمدت»، از مباحث سلامت میگذرند و به پسماندهای «بازار» در زبالهدانهای شهر پناه میبرند تا شاید «موهبتی» نهچندان ارزشمند که دیگر به درد کسی نمیخورد، در زبالههای شهر نصیبشان شود. برخی نیز کودکان نوزادشان را میفروشند تا نیروی کار باندهای «کودکان کار»، در آینده تأمین شود؛ کودکانی که در معرض هرگونه آسیبی قرار میگیرند و در خیابانها و کوچههای این شهر که فقط روی خشن و زمخت زندگی شهری را به آنها نشان میدهد، تمرین میکنند زمینهساز اعتیاد است. تکدیگری هم کمکم دارد به شغل تبدیل میشود که در غیاب «دولت»، به عنصر هویتبخش برخی از فضاهای شهر تبدیل شده است. تمام این وضعیتها برخاسته از عوامل کلانتری هستند که عزم جدیتری را میطلبد. اینکه وزیر رفاه و شهردار تهران، طرح مشترکی را پیش بکشند، شاید کفایت نکند. دادههای بیشماری را میتوان سازمان داد که دست آخر، نشان میدهند رابطه معناداری بین شدت نابرابری در جامعه و «آسیبهای اجتماعی» وجود دارد و صرف نوید «همکاری» دولت و شهرداری، نمیتواند دستورکار اثربخشی در حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی باشد. تازمانیکه سیاست کلان در جامعه، معطوف به کاهش نابرابریها در حوزههای مختلف نباشد و دربرگیرندگی و فراگیری در سیاستگذاریهایمان، جایگاهی نداشته باشند، شاید آرزوی «شهر بدون آسیب»، حتی با وجود شهرداری اصلاحطلب، وهمی بیش نباشد که در دنیای واقعی تحقق نخواهد یافت. منشأ اصلی بسیاری از آسیبهای اجتماعی، فراتر از حوزه اختیارهاي شهرداری تهران و وزارت رفاه است و کلیت «دولت» باید بهعنوان بازیگر اصلی، پادرمیانی کند. سیاستهای ناکارآمد تخصیص منابع در سطح کلان، باعث شده توزیع جمعیت در سرزمین ایران با نامتوازنی ویرانگری روبهرو باشد و چند شهر مهم، بار تجربه زندگی مدرن و مرفه شهری را برای بخش اعظم جمعیت ایران، به دوش بکشند و در این بین، بخش بالایی از همان جمعیت نیز بهرهای حداقلی میبرند. ریشه آسیبهای اجتماعی شهر تهران در همین شهر نیست؛ در سیاستهای اشتباه اتخاذشدهای است که موجب وضع نابرابر کنونی (هم بین شهرها و هم در خود شهرها) است. رصد پویشهای جمعیتی در دهههای اخیر، بهخوبی نشان میدهند که تمرکزگرایی توسعه در چند نقطه شهری خاص، چگونه باعث شکلگیری اجتماعات ناپایدار شهری شده که توانایی حلوفصل مشکلات و مسائلشان را ندارند. با اجتماعات شهری مواجه هستیم که کمترین تعلق را به محل سکونتشان دارند و به تهران به چشم «منبع درآمد» صرف، مینگرند. زمینههای اجتماعی شکلگیری شهرهای پایدار و تابآوری که بتواند موجد مکانیسمهای اجتماعی بازدارنده باشد، در بسیاری از شهرهای ما بهویژه تهران وجود ندارد. اگرچه بازیگران غیردولتی فعال در این حوزهها کم نیستند؛ اما دیگر اجتماعات ما انگار ظرفیتهایشان را برای پیشگیری از «آسیبهای اجتماعی» از دست دادهاند؛ چون دیرزمانی است از این ظرفیتها، هیچ بهرهای نبردهایم. سیاست «حضور بسیار کمرنگ اجتماعات» در برنامهریزی و سیاستسازیها، باعث شده این اجتماعات حتی توان صورتبندی مسئله خود را نداشته باشند. چنان به حاشیه نظام زمخت برنامهریزی مشارکتگریز رانده شدهاند که احتیاج به تمرین «برنامهریزی مشارکتی» دارند تا بتوانند از ظرفیتهای قبلی خود استفاده کنند یا حتی شیوه بهکارگیری ظرفیت کنونیشان را بازآموزند. این بازیگران مهم و ذینفعان تأثیرگذار در کاهش آسیبهای اجتماعی، تاکنون هیچ نقشی از سوی برنامهریزان و مداخلهگران دولتی و مدیریت شهری بر عهده نگرفتهاند. بهاینسان، نه ملاحظه خاصی در سطح کلان داریم که نابرابریها کاهش یابد و موهبت «توسعه» بهطور عادلانهتری بین ساکنان این سرزمین توزیع شود، نه به ظرفیتهای محلی توجه داریم و نه بازیگران غیردولتی را دخالت میدهیم. حال کدامین سیاستها و برنامهها در دستورکار مشترک دولت و شهرداری تهران برای داشتن «شهری بدون آسیب» قرار گرفته است؟ شاید بهاشتراکگذاشتن این سیاستها و برنامهها با افکار عمومی و اخذ بازخورد از کنشورزان این حوزه، به شهردار اصلاحطلب یاری برساند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.