تن بینور ستارگان
کریم میرزادهاهری
انسان، دیگر شبانگاهان از پنجره به خارج، و به گستردگی آسمان، به نقطههای نورانی آن خیره نمیشود. شبها (و البته هر زمان دیگر هم)، بعد از کارگری روزانه، کافی است تا پنجره مدرن را با فشاردادن دکمهای به کار بیندازد؛ ستارگان از خلال پنجره تلویزیون به درون خانهها هجوم میآورند تا پیامآوران زندگیهایی شاد و رستگارشده باشند. روزگاری ستارگان آسمان برپادارنده نشانهها و نقشههایی تماما همگانی برای مکانیابی، کوچگری و خیالورزی بودند. آسمان، نه به دلیل نگرشی ماوراءالطبیعهباور، بلکه به علت حضورش در درون جهان و نه «ماوراء»، بخشی از حیات بود و ازاینرو، نیرویی در راستای حیاتآفرینی. آسمان با اجرام نورانیاش، با بارشهایش، به زمین فرود میآمد و میآید، در آن میآمیخت و میآمیزد، و حیات را تداوم میبخشید و میبخشد. واژه «ستاره» - و نیز تداعی ناگفته آن، «ستاره / نور هدایت» - امروزه در مقام استعاره فهم میشود. اما زمانی کارکردی تجربیتر و درونبودانه در حیات انسانی داشت. این روزها وقتی واژه «ستاره» را میشنویم، چه تصویری در اذهان کمتوان ما حاضر میشود؟ بدین منظور بایستی عناصر و بردارهایی را شناسایی کنیم که در این استعاره مجموع شدهاند. زمانی هدایتگری، امری تجربی را بر اساس منطق درونبود فوزیس- لوگوس، به ستاره - در مقام نشانه/ اثر - استعلا میداد، و اینک این منطق، حالتی معکوس یافته است: یعنی ستارهبودگی، که دیگر آن خاصیت تجربیاش را از دست داده است، به مفهومی صلب بدل شده که یک نیروی هدایتگری را، به طرزی پیشینی و ذاتی، در درون خویش حمل میکند. یا از این منطق، بهره گرفته میشود تا پدیدهای غیرهدایتگر به امری هدایتگر ترفیع یابد. گاستون باشلار در تحلیل استعارههایی که علم به کار میبرد، با اشاره به مثالهایی، چنین بحث میکند که اغلب یک پدیده/ رخداد نو با نامی قدیمی وارد زبان میشود، استعاره دوام میآورد، تعمیم مییابد و «دام»ی برای بیان آگاهی نو میشود. بهاینترتیب امر نو را از نوبودگی تهی میکند و ذهن را در معرض خطر ارتجاع و اینهمانبافی قرار میدهد، چنانکه گویی قالبهایی وجود دارند که محتوا/ ایدهها باید در آنها ریخته شوند تا نمود یابند. آنچه امروزه در رابطه با «ستاره» شاهدیم، اولینبار در فرهنگ آمریکا رخ داد. واژه/ کارکرد ستاره از بستر قبلیاش جدا شد تا در مقام یک استعاره، همان معنی / کارکرد را در بستری دیگر بازسازی کند. این بازیگران سینما بودند که ستاره شدند. گفتمان کاپیتالیستی آمریکا، محتاج نیرویی از جنس ستاره بود تا هدایتگر مردمان در زمین بازار و کالا، در پاساژها، باشد. پس همچون همیشه دستبهکار بازسازی و مهندسیکردن نیرویی اسطورهای / کهن شد. آپاراتوس هالیوود فقط به تولید ستاره مشغول نبود، بلکه - مهمتر از آن - عامل تولید گونه خاصی از انسان و زندگی نیز بود. اینک با ستارهنامیدن بازیگران سینما، آن عملکرد هدایتگری، همچون امری پیشینی یا ضروری، از تن بینور بازیگران مطالبه میشد و میشود. بازیگران سینما، و نیز خوانندگان، در مقام ستارگانی زمینی بودند که میبایست مردمان را به سوی اتوپیایی زمینی هدایت و راهنمایی میکردند. حداقل دو پرسش پیش میآید: ۱- چنین ستارگانی مردمان را به سمت چه اتوپیایی راهنمایی میکنند؟ ۲- سوژگانیت مردمان در نسبت با چنین آپاراتوسی چه تغییری میکند؟ با استفاده از بصیرتی که فوکو در مقاله «نیچه، فروید، مارکس» در اختیار میگذارد، میتوان نشانههایی مبنیبر نفوذ گفتمان شباهتگرایی در اجتماع فعلی ایرانی ارائه داد. گفتمانی حاوی مولفههایی چون هویتگرایی، مدگرایی، اصلگرایی و... در بستر چنین گفتمانی است که بازیگر - البته اگر بهواقع بتواند احرازکننده امر بازیگری باشد - و در سطحی دیگر تماشاگر، خود را با قهرمان یا ستاره، اینهمان میانگارد. ازاینرو، نه او شکاف بین پرسونا/ شخصیت و پرسونالیته/ شخص را درمییابد و نه مخاطب ماخولیاییاش. و از آنجا که سویه دیگر جان اجتماع ایرانی، اخلاقیات است، بازیگر خود را به درون موضع ستاره درخشان اخلاق چپانده، آنگاه بهمثابه مربي سکولار، آدمیان را به نیکوکاری، مثبتاندیشی و شادی دعوت میکند. ستارهای که به کانالهای ماهوارهای میگریزد، ستارهای که عکسهای بهاصطلاح مستهجناش شبکههای اجتماعی را درمینوردد، ستارهای که در یک پارتی دستگیر میشود و... در چنین دقیقهای، از سویی امر واقعی، همچون همیشه، امر نمادین آغشته به امر خیالی را شکاف میدهد و بیبنیانیاش را اعلام میکند (شکاف میان من و پرسونا)، و از سوی دیگر گفتمان اخلاقیات، که هم برسازنده جایگاه ستارگی است و هم برسازنده سوژههایی مسدود، ترَک برمیدارد. سیطره مفهوم «چهره» بر جهان و اجتماع امروز، همدست ستارگی و نشانهای دیگر از پارادایم اخلاقزده است، پارادایمی که به تعبیر بدیو با قربانی/ شر فربه میشود. ستارگان سینما «چهره»های اجتماع کنونیاند. شیوه بودن/ آشکارگی انسان در عصر حاضر را میتوان در چهره این موجودات بازخوانی کرد. نه صرفا در طرز آرایش، که در خود شیوه گشودگی انسان در هستی، در آنچه بدن را متفاوت میکند. مفهوم لویناسی «چهره»، با تمامی عمق و پیچیدگیاش، مفهومی است محدود/ مشروط به دیگری و اخلاقیات. چنانکه بدیو نشان میدهد، هیچ نسبتی میان حقیقت و اخلاق وجود ندارد. دلوز نیز چنین فهم فاشیستمابانهای از چهره و سر را مورد نقد قرار داده بود. مفهوم چهره به «سیما» (visage) فروکاسته شده است، درحالیکه «چهره» (face) شکل بودن من/ بدن من است در هستی، جایی که امر سیاسی و اخلاقی آغاز میشود. پوسترهای سینمای مسلط ایران شامل هیچ عنصر و نیروی دیگر نیست جز چهرههای بزککرده و سراسر ادیپی ستارگان در جنگهای خانوادگی. اما انسان موجودی است گشوده، بیچهره و چهرهساز، و این، آن چیزی است که تحت سیطره امپریالیستی چهره/ سیما، با حمایت آپاراتوس سینمای مسلط، به فراموشی سپرده شده است. منبع خنده چهرههای ستارگان را باید در رنجوری مردمانی جست که با آنها سلفی میگیرند. آپاراتوس ستارهساز سینما، مخاطب را - به گفته رولان بارت - به شیوهای نارسیسیستی و اینهمانگرایانه، «به پرده سینما (و تلویزیون) میچسباند»، اما مسئله بر سر کندهشدن از پرده سینما و «ترک سالن سینما» است - نه البته به شیوهای افلاطونی. مسئله بر سر فهم تصویربودگی تصویر است، و نیز اینکه همهچیز تصویر است و نه بازنمایی آن واقعیتی که ابژکتیوصفتانه، در «آنجا» حضوری مشخص و متعین دارد. همذاتپنداری، شیوهای ارتجاعی برای ارتباط با تصویر - با بازیگر، داستان و البته سینما - است. انسان امروز از آنجاکه ناتوان از حضور در عرصه بازی زندگی است، بهناچار به جایگاه تماشاگری تبعید شده است: «جامعه نمایش». چنانکه فیلسوف به «آوای زبان» گوش میسپارد تا زبان خود زبان را دریابد، مخاطب نیز بایستی بالاخره بتواند «تصویر سینما» را دریابد و از غرقشدن در آن برکنار بماند (فیلسوف یک متخصص نیست، نامی است بر انسانی که میبیند و میآفریند). ستارههای امروز، با تحمیل «سبک زندگی» کاپیتالیستی و اخلاقیاتزده، ویرانکنندگان راههای انتشار و تشدید حیاتاند. به شیوهای آگامبنی، ضروری است که بهجای اصطلاح مسدودساز «سبک زندگی» از مفهوم «شکل- زندگی» سخن گفته شود، حیاتی که شکلهای خود را برمیسازد و فرمی که فرااخلاقانه از دل حیات و به میانجی یک بدن معطوف به قدرت بیرون میتراود، بیآنکه منتظر دستوری از بیرون / بالا باشد. تنها در پارادایمی اینگونه است که شدنها و رخدادها، بینیاز از حمایت حاد سوبژکتیویسم تحققیافته در«ستاره»، توپوس حقیقی خود را در متن حیات هویتزده و اینهمانگرا بازمیگشاید. منابع: معرفتشناسی، گاستون باشلار، ترجمه: جلال ستاری تئاتر فلسفه، میشل فوکو، ترجمه: افشین جهاندیده نیکو سرخوش رسالهای در اخلاق، آلن بدیو، ترجمه: باوند بهپور وسایل بیهدف، جورجو آگامبن، ترجمه: صالح نجفی امید مهرگان سینما به روایت بارت، رولان بارت، ترجمه: مازیار اسلامی A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia , Gilles Deleuze & Felix Guattari
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.