گفتوگو، بیخطر است
محمد صادقی
1. فضای سیاسی را مجموعه کنش و واکنشهای سیاسی، رخدادهای سیاسی، ساختار قدرت و چند و چون رابطه شهروندان با نیروها و گروههای مستقر در قدرت مشخص میکند. هرقدر جامعهای پیوند بیشتری با عقلانیت، قانونگرایی، عدالتخواهی و آزادیطلبی داشته باشد، هرقدر کار حزبی در آن جدیتر باشد و حزبهای قوی در آن فعالیت بیشتری داشته باشند، هر اندازه که گردش آزاد اطلاعات و اخبار گستردهتر باشد و افراد، گروهها و جریانهای سیاسی در آن شفافتر عمل کنند و خارج از فضای اطلاعرسانی قرار نگیرند، هرقدر در ساختار قدرت سیاسی ضابطه و قانون حکم کند نه رابطه و برخورداری از امتیازهای ویژه، هرچه تقسیم ثروت و درآمد ملی عادلانهتر انجام شود، هر اندازه که حق ارتباط برای شهروندان و فضای ارتباطی آزادتر باشد، هرچه مجال برای فساد اداری و مالی و بهویژه سازمانیافته تنگتر شود و در مواجهه با فساد چشمپوشی نشود، هرچه حقوق شهروندی بیشتر رعایت شود و نزدیکی یا دوری به مراکز قدرت تعیینکننده نباشد و... فضای سیاسی، سالمتر به نظر میرسد و بینظمی سیاسی کمتر پدید میآید. 2. اکنون 111 سال از جنبش مشروطه میگذرد. جنبشی که تأثیر زیادی بر شکل و ساختار قدرت در ایران گذاشت. تشکیل مجلس و در پی آن، تنظیم نخستین قانون اساسی، سرفصلی جدید را در تاریخ این سرزمین رقم زد. این مقدمه تغییر فضای سیاسی بود، زیرا از آن بزنگاه تاریخی به بعد ما وارد عرصه دیگری در روابط و ساختار سیاسی شدیم. اما 111 سال گذشته و فضای سیاسی ما همچنان بدون کار و فعالیتهای حزبی تعریف میشود و این مهمترین نقص در فضای سیاسی ایران به نظر میرسد. آیا تاکنون فکر کردهایم که فضای سیاسی منهایِ احزاب، چگونه تعریف میشود؟ ما در ایجاد نهادهای مدرن و ساختارهای جدید (بهویژه در ابتدای قرن کنونی) و با تلاش و هدایت شخصیتهای آگاه و اندیشمندی مانند فروغی، حکمت و... موفق بودهایم که قابل کتمان نیست ولی نهادها و ساختارها بدون اصلاح فرهنگی و آموزش نیروی انسانی، کارایی چندانی نمیتوانند داشته باشند. زیرا سرانجام وقتی بهترین نهادها هم راهاندازی شوند، بدون انسانها تعریفپذیر نیستند و اگر برای اصلاح فرهنگ چنانکه باید کوشش نشده باشد، آن نهادها به تدریج کارایی خود را از دست ميدهند یا چنانکه باید مؤثر عمل نمیکنند. ما بهتر است ببینیم در این 111 سال که سرفصلی تازه در تاریخ ایران گشوده شده، برای انتقال مفاهیم جدید و فرهنگ و دانش سیاسی به متن جامعه چه کردهایم؟ مفاهیمی مانند دموکراسی، عدالت، آزادی، حقوق بشر، قانون، مطبوعات آزاد، حزب و... زیاد به کار میروند ولی ما تا چه اندازه با عمق این مفاهیم آشنایی داریم؟ غیبت کارهای فرهنگی و آموزشی ریشه بسیاری از گرفتاریهای دیروز و امروز ماست. ما اگر فضای سیاسی را منهای فرهنگ عمومی تعریف کنیم، دچار خطای دید شدهایم. مسائل و مشکلاتی که در فضای سیاسی ما وجود دارند، برآمده از فرهنگ عمومی ما هستند و تا زمانی که کار و کوشش جدی، منظم و هدفمند برای اصلاح فرهنگ انجام نشود، آن مسائل و مشکلات به قوت خود باقی خواهند بود. آموزش سیاسی نیز در جامعه ما غایب است. در غرب، رسانهها، گروههای صاحبنظر و حزبهای سیاسی این آموزش را انجام میدهند اما در ایران این کار کجا و چگونه انجام میشود؟ به عرصه سیاست هم اگر نگاهی بیندازیم، تکیه کار سیاسی در ایران بر فرد است نه بر اندیشه و تشکیلات سیاسی! تا زمانی که فردی زنده، سرحال و پرکار است، نیروهایی را پیرامون خود سازماندهی میکند و در صورتی که از دنیا برود یا کارایی خود را از دست بدهد، افرادی که گرد او حلقه زده بودند، دچار پریشانی و سرخوردگی میشوند زیرا این رابطهها بازتولید همان روابط ارباب-رعیتی یا مرید و مرادی در قدیم است. هنگامی که اندیشهورزی و کار فکری گسترده، پشتوانه کار سیاسی نباشد و صحنه سیاست از احزاب خالی باشد، در نتیجه، سیاستهای اردوگاهی و محفلی و از همه وخیمتر محدودکردن کار سیاسی در شب انتخابات، رونق میگیرد! چنین پدیدههایی در فضای سیاسی از نشانههای بارز عقبماندگی است. در دموکراسی جایگاه حزب مشخص و تعریفشده است. احزاب برآمده از متن جامعه و دارای برنامه هستند، مرامنامه و اساسنامه دارند، با نشریههایشان هم مواضع خود را منتشر میکنند و هم کارهای آموزشی انجام میدهند، کارها، برنامهها و رفتارهای حزبهای دیگر (حزبهای رقیب) را هم زیر نظر دارند و... که این نشانهای از کار گروهی در فرهنگ سیاسی است. در ایران، اهمیت و فلسفه کار حزبی چنان که باید توسط نهادهای آموزشی، روشنفکران و متخصصان علوم سیاسی به شهروندان شناسانده نشده است. وقتی آموزشی در کار نباشد، سیاستپیشه هم مانند هر فرد دیگری که شغلی در جامعه دارد و آموزش ندیده است، فضای آن شغل و حرفه را آلوده میكند. 3. برای نمونه در نظر بگیریم در این سالها که موضوع «گفتوگو» و اهمیت آن در گفتار سیاسی ما جاافتاده و یک ارزش شمرده میشود، ما با این مفهوم چه کردهایم؟ اهالی سیاست با شعار «گفتوگو» و اینکه برای گفتوگو به صحنه آمدهاند، وارد شده و به تبلیغ مواضع و آرای خود میپردازند. چون آداب و اصول گفتوگو را نمیشناسند، خودشان را مجاز میدانند هر سخن و ادعای غیرمستدلی را بر زبان بیاورند و با بالابردن صدا، جنجالآفرینی یا سخنانی توهینآمیز، بیاساس و زشت، جای خالی «استدلال» را پر کنند! وقتی در عرصه سیاست با ادبیاتی بسیار غیراخلاقی و خشونتآمیز مواجه هستیم، نشان میدهد که با گذر 111 سال از آن سرفصلی که گشوده شد، همچنان در دوره ابتدایی بهسر برده و تا بلوغ سیاسی فاصله داریم. در حالی که اگر ما در این سالها و به جای بازی با مفاهیم و واژهها، به آموزش مفهوم «گفتوگو» و آداب و اصول آن پرداخته بودیم (چه در آموزش و پرورش، چه در مطبوعات و...) به تدریج، شهروندان در روابط و زندگی روزمره خود و همینطور در حل مسائلشان، تغییری احساس کرده و فضای عمومی جامعه هم فضایی سالمتر میشد. اما گویا ما در خالیکردن یک مفهوم از درون تخصص بیشتری داریم. در جامعه ما شعار گفتوگو فراوان شنیده میشود ولی میبینیم که با شعار گفتوگو، از یکدیگر انتظار داریم سخن یا ادعای سست و غیرمستدل ما را بپذیرند. وقتی هم کسی یا کسانی، سخن یا ادعای بیپایه و غیرمستدل ما را نمیپذیرند، حکم میدهیم که «گفتوگو» دیگر فایدهای ندارد! در حالی که ما مشغول به مکالمههای خشن، دعواهای کلامی و به طور خلاصه «جر و بحث» هستیم که نتیجهای غیر از آزاردادن خود و دیگری ندارد... فضای سیاسی ما هم در این سالها به شدت دچار بداخلاقی و خشونتورزی بوده و آثار ناخوشایندی بر جای نهاده که یکی از راههای برونرفت از آن، گشودن فضاست. گفتوگو در فضای سیاسی به نفع همه است و هیچ خطری ندارد، جز برای کسانی که سخنان آنها بر اساس زور و خشونت است، نه استدلال.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.