|

ناله‌های یک منتقد سیاه‌نما

یادداشتی برای روز «سینما»

علی فرهمند

خب! چه باید نوشت که هم در ستون محدود روزنامه «شرق» جای بگیرد و هم حق مطلب را کامل ادا کند و هم خدای نکرده به کسی بَر نخورد. چرا بَر بخورد؟ مگر خبر ندارید و نمی‌دانید که سینما در این کشور پدیده عجیبی است و نوشتن درباره‌اش موجب می‌شود که عده‌ای رگ غیرت خود را چون زلف دوست حضرت حافظ بر باد دهند و ما را نیز. اینکه چیزی نیست. در این کشور حتی وقتی نقد فیلم هم نوشته می‌شود، برخی از کارگردانان نسبت به نقد واکنش تند و تلخی نشان می‌دهند؛ این دیگر آخر خنده است. البته دروغ چرا! ما به چشم خودمان ندیدیم اما شنیده‌ایم که دو، سه دهه پیش، یک کارگردان بابت نقدی که یک منتقد بر فیلم او نوشته بود، از منتقد شکایت کرد. سینما عجب پدیده پیچیده‌ای است در این سرزمین و چقدر متولی و متعصب افراطی دارد. هرکس نداند فکر می‌کند سند شش‌دانگ سینما را خود برادران لومیر به نام ایرانیان زده‌اند. حالا باید درباره روزی به این اهمیت نوشت؟ چه بگوییم که باز کسی بیانیه صادر نکند؟ درباره منتقدان خوب است؟ درباره صنف بیچاره خودمان. البته دروغ چرا! این یکی را به چشم خودم دیده‌ام که برخی از منتقدان اصلا هم بیچاره نیستند. خب! بگذریم. بهتر است درباره یک موضوع مهم اما بی‌خطر صحبت کنیم. درباره «نخوانده ملا»شدن یا «نخوانده منتقد»شدن. ترکیب «نخوانده مُلا» از آن دست صفاتی است که دیروز به قصد کنایه به افرادی محدود -که مدعی بودند اما چیزی در چنته نداشتند- به کار می‌رفت و امروز به منظور تمییزدادن عالمان از میان خیل عظیم جاهلان استفاده می‌شود. درواقع سال‌ها پیش گفته می‌شد فلانی «نخوانده ملا» است و حال برای پیشگیری از ایجاد سوءتفاهم می‌گویند فلانی «نخوانده ملا» نیست! این شرح حال وضعیت فرهنگی امروز ایران است که با گذر زمان، نسبت افراد باسواد فرهنگی به بی‌سوادان به منفی پهلو می‌زند؛ در این دایره به‌اصطلاح فرهنگی. جوهر اتهام این فاجعه هم راه به نگارش بر صفحه ناسفید حلقه منتقدان هنری می‌دهد. کدام منتقد؟ کدام فرهنگی؟ کدام فرهنگ؟ هرچه مانده حاصل طبخ دیشب و شب‌های روشن گذشته است که با‌ هزار زحمت قاتق کرده و نان‌خورش می‌کنیم تا مبادا شام شب‌های آینده را با کیک و نوشابه سر کنیم. هرچند از بخت روزگار، مرگ «منتقد» همچون پنجه‌ای تُند گلوی ما را به خون حسرت آغشته می‌کند. امروز که از مرگ «کاووسی» و «کریمی» اکران‌ها گذشته، جای خالی‌شان را بیش‌ازپیش حس می‌کنیم و با دلی پرحسرت در دورانی که ظاهرا بهار است اما بویی از بهار نبرده، «بهار» را به انتشار «شمیمی» دوباره سوگند می‌دهیم و حالا که «شب عقد خورشید درهم شکست»، ملتمسانه خواستاریم که «عقیقی» درآید شفق را به دست. فعل ما در این «حوزه» هنری نسبت به منتقدان قدیمی به‌سان کوه‌نورد تازه‌نفسی می‌ماند که در پیچ‌وتاب‌های سرد و یخ‌بسته با شیون به همکار بزرگ‌تر از خود تذکر «نخواب! نخواب!» می‌دهد. اما به‌راستی مگر قله‌ای در کار است؟ گاهی فکر می‌کنم مسافت تا قله مسئله نیست وقتی هیچ تصوری از شمایل قله وجود ندارد. تصور قله فرهنگی را چه کسی می‌سازد به جز منتقد اهل فرهنگ؟ مگر چند منتقد جوان و باسواد در این نسل یافت می‌شود؟ جامعه سینمایی که پُر شده از «سینه‌فیل» به جای منتقد. افرادی که در یک کلام، سینما را به‌کل بلد نیستند و نقدهایشان غلط است. اینها که منتقد نیستند. پیدایش این‌ افراد حاصل تعدد رسانه‌هاست؛ رسانه‌هایی که از فرط ازدیاد، منتقد می‌سازند و هر ماه در پاکت حاوی حقوق، چند واژه جدید را هم به منتقد می‌دهند که در فراوانی نوشته‌هایشان، با کمبود کلمه مواجه نشوند و به دایره تکرار نیفتند. به قول «فریماه فرجامی» در «مادر»: «نمی‌ذارم یکنواخت بشه؛ یک شب با نعنا، یک شب با گلپر». حلقه منتقدان را این افراد تصاحب کرده‌اند که ادعایشان گوش‌ها را کَر کرده. این «سینه‌فیل»ها مخرب سینما هستند. سینما نمی‌فهمند. کتاب نخوانده‌اند و فقط فیلم دیده‌اند. همین افراد «ابد و یک روز» را به صرف عربده‌کشی آن برادر معتاد تا مرز شاهکار رساندند. اینها در مواجهه با لانگ‌شات‌های شیک «اژدها وارد می‌شود» آب از لب‌ولوچه‌شان آویزان شد. این افراد سینمای قلابی را تحسین می‌کنند و سینمای در اقلیت درست و حسابی ایران را نمی‌فهمند. فکر می‌کنی از «بازن» و «ساریس» و «کیل» و «سانتاگ» چه می‌دانند؟ تاریخ سینما برای این افراد بعد از «پالپ فیکشن» آغاز می‌شود. جامعه‌ای که اکثر منتقدان جوانش بی‌سواد باشد، محصول فرهنگی‌اش ضدفرهنگ است. خب، این اتفاق تقصیر کیست؟ بخشی‌اش البته تقصیر خودمان است که هیچ نمی‌گوییم و منفعل می‌مانیم تا روزی که با این حجم از شبه‌منتقد جوان مواجه می‌شویم؛ «نخوانده ملا»ها. خب حالا که خودزنی کردیم اجازه می‌دهید برویم سر اصل مطلب؟ باید گفت که هرچند می‌دانم انفعال ما یکی از دلایل پیدایش چنین فاجعه‌ای است؛ اما اگر منفعل هم نبودیم، کاری از ما ساخته نبود. دلیلش را هم نپرسید چون خودم هم نمی‌دانم. فقط می‌دانم جامعه فرهنگی پیچیده‌ای داریم. اصلا تو بگو چه کاری از دست «منتقد» -به معنای واقعی کلمه - در این روزگار حراف ساخته است؟ وقتی که سانتی‌مانتالیسم به کسوت نقد هم رخنه کرده، چه تفاوتی می‌کند که سینمای مبتذل خوب است یا بد؟ این وضع سینمای ماست: خانه سینما که مدتی تعطیل بود و خانه پدری هم سال‌ها توقیف بود! چه‌کار باید کرد؟ باید مثل همیشه در خانه نشست و به «پنجاه کیلو آلبالو» از پنج ستاره، صفر بدهیم؟ ما مدام صفر می‌دهیم و سال آینده صندوق‌های بیشتری حاوی آلبالو روانه پرده می‌شود. ما هی قلم می‌زنیم و سال دیگر، سمیه به سرش هوای افغانستان می‌زند و یک عربده‌کشی جدید راه می‌اندازد. ما مدام نیش‌خند می‌زنیم اما قسمت دوم و سوم برخی فیلم‌ها با بودجه‌های سرسام‌آور ساخته می‌شد و اینجا، همین بغل گوشمان جوانانی هستند که بضاعت مالی فیلم‌ساختن ندارند چون نهادهای دولتی فیلم خاص می‌خواهند و 39 سال است می‌خواهند -محض رضای خدا- یک فیلم -فقط یک فیلم- متناسب با چارچوب‌های سینما و با رویکرد ایرانی-اسلامی بسازند و بندگان خدا نمی‌توانند. یکی هم نیست که به قول نسل جدید به آنها بگوید: «داداش‌ داری اشتباه می‌زنی!» و این رسمش نیست. سینمای خصوصی هم که قصه‌اش غم‌انگیزتر است. البته در و تخته جور شده؛ این سینما همین «سینه‌فیل»ها را می‌طلبد. این همه ضعف و این حجم از مؤلفه‌های ضدفرهنگی و این سینمای ویران، تازه می‌گویید روز سینما؟ بی‌خیال شوید و بگذارید همان «جف اندرو» و «رُزنبام» با سینمای ایران حال کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.