نجات گذشتگان از تفسیر آیندگان
ادوارد پالمر تامپسن، تاریخنگار، سوسیالیست، شاعر، مبارز سیاسی، خطیب و نویسنده بهترین متن جدلی قرن بیستم در روزگار خود، بیش از هر چیز بهعنوان یک تاریخنگار در خاطرهها میماند و شاید خودش هم چنین بخواهد. مسلما وقتی مبارزات سیاسی او به باد فراموشی سپرده میشود «تکوین طبقه کارگر در انگلستان» و برخی دیگر از آثارش همیشه با شور و شوق و تحسین خوانده خواهد شد. تامپسن خیلی زود کارش گرفت: هم در زمینه تاریخنگاری و هم در عرصه عمومی. کتاب «تکوین طبقه کارگر در انگلستان» در سال 1963 منتشر شد. در آن زمان او برای جوانان کارگر تدریس میکرد و بیرون از محافل کوچک چپ روشنفکری، چپ نو و چپ ارتدکس، تقریبا ناشناخته بود. کتاب بلافاصله بهعنوان اثری کلاسیک شناخته و در دهههاي 1960 و 1970 به یکی از تأثیرگذارترین آثار تاریخی رادیکال در جهان آنگلوساکسون بدل شد، البته نه فقط در میان رادیکالها. در دهه 1980 طبق آمار «نمایه هنر و علوم انسانی» بیشترین ارجاع را به آثار تامپسن دادهاند و البته جزو 250 فردی بوده که همیشه بیشترین ارجاع را به خود اختصاص دادهاند. در دهه 1980 به کارزار خلع سلاح هستهای پیوست و تقریبا بلافاصله جایگاهی یافت شبیه برتراند راسل در اوایل شکلگیری این جنبش. انزوا و قلت فعالان چپ مارکسیست باعث شد تواناییهای برجسته تامپسن چنانکه حق او بود شناخته نشود. در سال 1956 (به همراه جان سَویل) در صف اول مخالفان استالینیسم در حزب کمونیست بریتانیا بود. درحالیکه او مدتها یکی از اعضای وفادار حزب بود. وقتی به دنیا آمد پریان افسانهای سبدسبد هدایا به گهوارهاش بردند (البته اگر این استعاره درباره فرزند یک مبلغ فرهیخته مسیحی انگلیسی-آمریکایی، یک لیبرال مخالف امپریالیسم، مصداق داشته باشد): هوشی وافر همراه با شم شاعری، فصاحت، مهربانی، افسونگری، صحنهگردانی، صدایی شگفتآور، ظاهری جذاب و پرشور (که هرچه سنش بالاتر میرفت جوگندمی و جذابتر میشد) و جذبه یک سوپراستار. اما پریان دو چیز را از او دریغ کردند: یکی توانایی ویرایش نوشتههایش (او همیشه مطولنویس بود) و دوم توانایی برنامهریزی زندگی کاریاش (البته بهجز ازدواج با همدم و همکار تاریخنگارش «دوروتی» در سنین جوانی). در زندگی دنبالهرو بادها و جریانهای شخصی و سیاسی بود یا ترکیبی از هر دوی اینها بدون هرگونه برنامهریزی. از یکسو، بهعنوان یک چپ از جریانهای مختلف «چپ نو» دهههاي 1960 و 1970 احساس دوری میکرد و از سوی دیگر سالها در کارزار خلع سلاح هستهای میجنگید و این دو در کار تاریخنگاریاش وقفه انداخت. چندین و چندبار قید بهترین دورههای تحقیقی را زد تا دنبال طعمههای نظری دیگری برود. ماحصل کار او درباره تاریخ اجتماعی بریتانیا پیش از انقلاب صنعتی کتاب «رسم و رسوم مشترک» (1991) بود که از دل برخی تکنگاریها و رسالههایش در اوایل دهه 1970 بیرون آمد و در هفتههای آخر عمرش و در مجموعه کتابهای پنگوئن منتشر شد. کتاب دیگرش درباره «ویلیام بلیک» آماده انتشار است. او بلیک، ویکو، مارکس و ویلیام موریس را نیای فکری خود میدانست. هرچه سنش بالا میرفت مرزهای میان تاریخ اجتماعی و نوشتن زندگینامه خود برای او کمرنگتر میشد، به طوریکه گاه وسوسه میشد به برخی جنبههای تاریخ خانواده تامپسن بپردازد. چون خود را عمیقا متأثر از ریشههای خانوادگیاش میدانست، مثل رابطهاش با فرانک برادر بزرگترش که در زمان حیات و بعد از مرگش ظاهرا باهوشتر و صدالبته دردانهتر از او بود. فرانک زودتر از او به حزب کمونیست پیوست و در بیستویکسالگی حین همکاری با «واحد عملیاتهای اجرائی ویژه»1 (SOE) در بلغارستان کشته شد. فرانک در بلغارستان تا حدودی بهعنوان «قهرمان مردمی» شناخته میشد. برای ادوارد تامپسن، چه درون خانواده و چه بیرون از آن، سنت و وفاداری بسیار مهم بودند. او رفتهرفته بیشتر درباره تاریخ نوشت یا درباره همه چیزهای مربوط به نقاب یک انگلیسی (نه بریتانیایی) سنتی نجیبزاده چپ رادیکال. این نقش، که باورش برای بسیاری دشوار است، برازنده تامپسن بود چراکه او عمیقا در تاریخ و قانون اساسی مردم کشورش غور کرده بود و دلبستگی پرشورش نسبت به زنان و مردان گذشته چنان بود که - با عبارت درخشان خودش - کوشید آنان را «از خفت فراوانی که نسلهای بعدی بارشان کردهاند برهاند». اولین کار اصلی تامپسن زندگینامه «ویلیام موریس»2 بود که در سال 1955 چاپ و در سال 1977 اصلاح و مجددا منتشر شد. مهمترین آثار تاریخیاش بعد از «تکوین طبقه کارگر در انگلستان» عمدتا در دهه 1970 منتشر شدند که به قرن هجدهم میپردازند. در سال1975 دو کتاب «ویگها و شکارچیان» و «درخت مرگبار آلبیون» که ویراستارش بود و همینطور مجموعهای درخشان و بسیار تأثیرگذار از مقالات او به آلمانی منتشر شدند. مجموعه به مراتب مفصلتری نیز به انگلیسی در «رسم و رسوم مشترک» چاپ شد. تأثیر بینالمللیاش بعد از سال 1969 بیشتر و بیشتر شد، یعنی وقتی به هیئت سردبیری مجله «پستاند پرزنت» (Past & Present) پیوست و در میزگرد بینالمللی تاریخ اجتماعی مشارکت کرد که با نظارت خانه علوم انسانی پاریس (و با محوریت او) به راه افتاده بود. کار نظری اصلی تامپسن «فقر نظریه»، حول نقد دو جریان فکری شکل گرفت: یکی آرای متاخر لویی آلتوسر (که در آن زمان بسیار تأثیرگذار بود) و دیگری تزهایی که پری اندرسن و تام نیرن در «نیو لفت ریویو» مطرح میکردند. این کتاب در سال 1978 منتشر شد. کار تامپسن ترکیبی بود از شور و تفکر، استعداد شاعری و روایتگری و تحلیلگری. او تنها تاریخنگاری بود که نه فقط استعداد، هوش، ذکاوت، تبحر و قریحه نویسندگی داشت، بلکه توانایی خلق چیزی را داشت که به لحاظ کیفی متفاوت بود با آنچه ما تولید میکردیم. نمیتوان آثار ما و تامپسن را در یک سطح دانست. بیایید تعارف را کنار بگذاریم و او را به معنای سنتی کلمه یک نابغه بنامیم. کسی قادر نیست هیچیک از آثار جاافتاده، دقیق و کامل او را بنویسد. بههمینخاطر دوستدارانش برخی کاستیهایش را نادیده گرفتند، از جمله: خلقوخوی بیثباتش، رابطه بلاتکلیفش با نیروهای تشکیلاتی و سازمانها، و گشتوگذارهای تصادفی، پرتوان و خلاقش در حوزه نظری. اما دوستانش بر تمام ضعفهایش چشم پوشیدند. تامپسن بعد از جدایی از حزب کمونیست در سال 1956 همچنان چپ ماند ولی مثل گرگی تنها. دلخوش بود که هیچیک از نشانهای نظام مستقر را بر سینه ندارد، هرچند برخی از این نشانها ناعادلانه از او دریغ شدند. او دوره کوتاهی در یکی از دانشگاههای بریتانیا تدریس کرد، اما سپس بهعنوان یک محقق مستقل زندگی کرد، گاه در دانشگاههای خارج درس داد، بهغیر از اشعارش، متون تاریخی و نظری نوشت، در مناقشه و مجادلههای مکتوب سیاسی شرکت و در سال 1988 یک رمان علمی-تخیلی منتشر کرد: «یادداشتهای سایکائوس» (The Sykaos Papers). وقتی دیگر نمیتوانست مبارزه سیاسی کند در «ووسترشایر» به باغبانی میپرداخت. او بعد از تحمل یک دوره بیماری طولانی در 28 آگوست 1993 از دنیا رفت. تامپسن در یاد همه کسانی که او را میشناختند و اکثر کسانی که آثارش را خوانده بودند، نویسندهای بهیادماندنی و انسانی تمامعیار خواهد ماند. مرگ او فقدان بزرگی برای آنان است و هنوز روشن نیست حیات روشنفکری، تاریخ و چپ انگلستان از نبود او چقدر ضرر میکند. پینوشتها: 1- واحد «عملیاتهای اجرائی ویژه» انگلستان (SOE) طی جنگ جهانی دوم تأسیس شد. هدفش خرابکاری در تأسیسات متحدین (آلمان نازی، ایتالیا و ژاپن) و شناسایی مناطق اشغال شده اروپا بود. 2- ویلیام موریس (۱۸۹۶- ۱۸۳۴) شاعر، هنرمند و انقلابی سوسیالیست که مشارکت بسیاری در تشکیل اتحادیه سوسیالیست به همراه النور مارکس داشت. موریس، هنرمندی بود که پس از مشاهده و شناخت فقدان خلاقیت و آزادی هنری در فرآیند کار سرمایهداری کمونیستی انقلابی شد. منبع: یادداشت حاضر را اریک هابزبام دو روز بعد از مرگ ادوارد تامپسن در 30 آگوست 1993 در ایندیپندنت منتشر کرد و سپس در اینجا بازنشر شد: Radical History Review 58: 157-159, 1994
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.