|

ای پی تامپسن: بازیابی یک تاریخ بدیل

ترجمه: رحمان بوذری

گفت‌وگوی حاضر با ای پی تامپسن در مارس 1976 در نیویورک انجام شد، زمانی که او استاد تاریخ مهمان در دانشگاه راتگرز بود و در آمریکا و اروپا به جهت کتاب «تکوین طبقه کارگر» شهرت جهانی یافته بود. محتوای بحث حاوی بخش‌های مهمی از زندگی فکری و سیاسی تامپسن و آثار اوست و به‌طور مفصل به هر یک از این موضوعات می‌پردازد. مصاحبه برای انتشار در مجموعه‌ گفت‌وگو‌هایی با تاریخ‌نگاران چپ‌گرا صورت گرفته که «رادیکال هیستوری ریویو» آن را با عنوان «بصیرت‌های تاریخ» منتشر کرد. آنچه در ادامه می‌آید بخش کوتاهی از این گفت‌وگوی مفصل است که در آن تامپسن توضیحاتی درباره «تکوین طبقه کارگر» می‌دهد.

آیا در نوشتن «تکوین طبقه کارگر در انگلستان» اهداف و اغراض سیاسی فوری در ذهن داشتید؟ آن را نوعی مداخله غیرمستقیم در صحنه سیاسی روز می‌دانستید، یا اینکه ناشی از دغدغه‌های دیگری بود؟ میانجی‌های بین تجربه و مشارکت آدم در جامعه با کار فکری و هنری هیچ‌وقت سرراست و یک به یک نیست. هیچ نقاشی نمی‌تواند تجربه سیاسی خود را این‌گونه روی بوم بیاورد، اگر هم این کار را بکند ماحصل کار نه نقاشی که پوستر است. البته پوستر هم ارزش‌های خودش را دارد ولی به عنوان پوستر. مسلما «تکوین طبقه کارگر» از یک جدل نظری دوجانبه برخاست. از یک‌طرف، بدون وجود رشته تاریخ اقتصادی امکان نوشتن چنین کتابی نبود، رشته‌ای بسیار موثق با مبانی فکری مستحکم که از زمان آدام اسمیت و اقتصاددانان سیاسی ارتدکس تا همین امروز سنت بادوامی بوده است، البته با چند استثنای مهم. این سنتی است که عمدتا به ایدئولوژی سرمایه‌سالار آلوده شده است. بنابراین، از یک جهت، نوشتن تاریخ اجتماعی مردمان در این دوره مستلزم جدل با این سنت است. از طرف دیگر، این کتاب از جهتی جدل علیه نشانه‌گذاری‌های اقتصادی مارکسیسم است که از 1956 به بعد تا شکل‌گیری چپ نو در استدلال‌های مربوط به جنبش کمونیستی، چه از درون این جنبش و چه از بیرون آن، با وضوح تمام آشکار شده. در این سنت برداشت خیلی ساده و سطحی از ایجاد طبقه کارگر داشتند و آن را یک فرایند جبری ازپیش‌تعیین‌شده می‌دیدند: نیروی بخار به اضافه نظام کارخانه‌ها مساوی است با طبقه کارگر. بدین‌سان یک‌جور ماده خام، همانند دهقانانی که «فوج فوج به کارخانه‌ها هجوم می‌برند» طی فرایندی بدل شدند به پرولترهایی دارای آگاهی طبقاتی. من با این برداشت جدل می‌کردم تا نشان دهم آگاهی از پیش‌موجود پابرهنه‌ها از منشور تجربه‌های جدید در هستی اجتماعی، یعنی تجربه‌های فرهنگی مردم، می‌گذرد، تغییر شکل می‌دهد و بدین‌سان از بیخ و بن دگرگون می‌شود. از این جهت، پرسش‌های مطروحه و ساز‌و‌برگ نظری برای پاسخ‌دادن به آنها از این لحظه ایدئولوژیکی متمایز بر می‌خیزد. این کتاب برای دانشگاهیان نوشته نشده بود. من خودم سال‌های سال معلم جوان‌ها بودم و بعدازظهر‌ها به کارگران، فعالان اتحادیه‌های کارگری، کارمندان یقه‌سفید، معلمان و نظایر آنها درس می‌دادم. خب این مخاطبان بودند، مخاطبان چپ هم بودند، هم از جنبش کارگر و هم از چپ نو. موقع نوشتن کتاب به خوانندگان خودم در میان این دسته از جوانان طبقه کارگر فکر می‌کردم و این قضیه در برخوردهای کم‌و‌بیش جسورانه‌ام در بی‌اعتنایی به لوازم یک پژوهش دانشگاهی نیز مشهود است. از آن به بعد معذب‌تر شدم چون با اینکه در برخی محافل دانشگاهی با روی گشاده از کتاب استقبال کردند حمله‌های تند و تیزی هم به آن شد به‌ویژه در بریتانیا. برای اینکه بتوانم از پس این حمله‌ها برآیم باید ساز‌و‌برگ پژوهشی‌ام را بیشتر و خودم را تقویت می‌کردم. وقتی به یکباره در می‌یابید که زیر نگاه کلی آدم کارکشته محافظه‌کار هستید باید مطمئن باشید گزاره‌هایتان حتی‌الامکان دقیق و مستند باشد و مو لای درزش نرود. همین قضیه اندکی معذب‌تان می‌کند. این مراقبتی که از آن حرف می‌زنید در کتاب «ویگ‌ها و شکارچیان» مشهود است. ولی جسارتی که در نوشتن «تکوین طبقه کارگر» به خرج دادید احتمالا جذاب‌ترین نکته کتاب برای خیلی از دانشگاهیان بود. بله، ولی کتاب «ویگ‌ها و شکارچیان» چندان که به نظر می‌رسد مطابق آداب و قواعد رسمی نیست. در نیمه اول، بله، ظاهرا آکادمیک و بیشتر باستانی است، از جهتی به خاطر داده‌هایی که از دل آن بخش گمشده‌ای از مناسبات اجتماعی از نو ساخته شده است. این کار را باید با دقت هر چه تمام‌تر و با جزئیات انجام داد. ولی همچنان کتابی جسورانه است. سنت غالب بر تاریخ‌نگاری قرن هجدهم در عمق وجود ما رسوخ کرده و سال‌هاست خطوط کلی آن دست نخورده است. به ناوگانی می‌ماند که نمی‌توان آن را با یک تفنگ سرپر از درون یک قایق کوچک زد. باید آن را در آب‌های خودش متلاشی کرد و با دقت تمام منافع کشاورزان و جنگل‌بانان را در نظر گرفت نه منافع اعیان و اشراف را. اینکه کتاب در این راه موفق شده یا نه چیزی است که خوانندگان باید بگویند. ولی این کتاب در سنت تاریخ‌نگاری انگلیسی و دعاوی آن نوشته شده و شاید این نکته برای خوانندگان آمریکایی چندان روشن نباشد. در سؤال قبل دو چیز در ذهن داشتم. از یک طرف، شما شعر ویلیام موریس و خیال‌پردازی‌های اتوپیایی و تاریخی‌اش را چیزی می‌دانید که او برای لذت خود نوشت. از طرف دیگر، تاریخ اهمیتی دارد که فراتر از لذت و شعف می‌رود. در نوشته‌های تاریخی خود شما کدام یک از این دو برخورد به فرهنگ غالب است؟ خب این چیزی نیست که نیاز به سؤال داشته باشد. تنها چیزی که باید گفت این است که گاهی آدم‌های کاملا متفاوتی چنین سؤالاتی را از شما می‌پرسند، آدم‌هایی پرمدعا که خودبینانه تصور می‌کنند تاریخ‌نگاران حقیقی‌اند چون هیچ تعهدی ندارند. وقتی اما و اگر در کار آنها بیاورید قاعدتا شما را چیزی غیر از تاریخ‌نگار به حساب می‌آورند: یک بوقچی تبلیغاتی. بر عکس، ‌به گمانم بخش عظیمی از تاریخ‌نگاری موجود در بریتانیا به جامعه از منظر توقعات، تصورات ذهنی و احتجاجات طبقه حاکم نگریسته و «بوقچی تبلیغاتی فاتحان» بوده است. از این‌رو، بازیابی یک تاریخ بدیل اغلب مستلزم جدل با ایدئولوژی مستقر است. نکته دوم اینکه، ممکن است باز کسی این سؤال را بپرسد و بخواهد به این سمت گمراه‌تان کند که بگویید «قبول، کل تاریخ ایدئولوژی است، خواه ایدئولوژی راست و خواه ایدئولوژی چپ». من اصلا این را قبول ندارم. آدم تلاش خودش را می‌کند به مسائل پیچیده و عینی در فرایند تاریخی بپردازد (این همان کاری بود که مارکس می‌کرد). این کار مستلزم نظم و انضباط دقیقی است که همزمان از موضوع خود فاصله می‌گیرد و آن را بدل به موضوع مطالعه خود می‌کند - یعنی توجه‌کردن به علایق قبلی خود و توجه به پرسش‌هایی که آدم طرح می‌کند - و یک تاریخ‌نگار در بخش عمده‌ای از کارش می‌کوشد دو کار کند: یا اینکه نگرش‌ها و ارزش‌های خود را کنار بگذارد و اجازه ورود آنها را به تحقیقش ندهد یا اگر اینها را وارد تحقیق خود می‌کند چنین چیزی را به شکل واضح نشان دهد. در غیر این‌صورت، تاریخ‌نگار فرض می‌گیرد که فرایند تاریخی هیچ مسئله‌ای پیش نمی‌کشد که نتوان با نگرش‌های از پیش‌موجود به آن پاسخ داد. و این غلط است. در واقع تاریخ‌نگار فرایندی را بررسی می‌کند که تحت آزمون تاریخی ویژگی‌ها و مسائل مخصوص به خود را نشان می‌دهد. فقط به این معناست که آدم از فرایند تاریخی چیزی می‌آموزد. این بدین معنا نیست که در یک مرحله مشخص دیگر نمی‌توان درباره این فرایند قضاوت کرد، ولی قضاوت فعالیتی است مجزا. من به‌هیچ‌وجه از چنین قضاوت‌هایی پشیمان نیستم. ولی امیدوارم مشخص باشد که وقتی به مسئله‌ای مثل انضباط کاری یا مناسک عامه مردم در قرن هجدهم می‌نگرم با مجموعه کاملی از نگرش‌های حاضر آماده سراغ آن نمی‌روم. نگرش‌هایم را کنار می‌گذارم و می‌کوشم آن را بر حسب خودش و در چارچوب مجموعه مناسبات خودش بررسی کنم. ولی بعد از آن می‌توان نظر خود را داد. چون ممکن است بخواهیم معنای آن فرایند را «نزد خود» ارزیابی کنیم. معنا در خود فرایند نیست، معنا در ماحصل کاری است که ما روی فرایند تاریخی می‌کنیم. آیا این کار جواب داده؟ اصلا فرقی دارد؟ در پایان «ویگ‌ها و شکارچیان» یکباره نظر خود را به کتاب تحمیل می‌کنید، یعنی آنجا که درباره شیوه پرداخت موضوع تأمل می‌کنید و می‌گویید آیا این کار از شما فردی ساخته با نظراتی خلاف روند تاریخ. آیا این نشانه‌ای است از این احساس شما که، صرف‌نظر از همه تلاش‌هایتان، «تکوین طبقه کارگر» مورد بی‌توجهی قرار گرفته و دیگر نمی‌توان از امیدهایتان به تاریخ‌نگاری دفاع کرد؟ نه، نه. احتمالا احساسم را مبهم بیان کرده‌ام. مسئله‌ای که در آنجا مطرح کردم این است: منظری وجود دارد که می‌توان از آن به دستاوردهای آن برهه خاص از فرهنگ غربی نگریست. اهمیت این منظر را دست‌کم گرفته‌اند. در قرن نوزدهم و همین‌طور در دوران جوانی من، مکاتب تاریخی بریتانیا یا آمریکا پر از آدم‌هایی بود که هرگز در این باور تردیدی به دل راه ندادند که تاریخ‌شان مهم‌ترین تاریخ جهان بوده. ولی اگر الان در یک جزیره مابعد استعماری زندگی کنید، که با معیارهای مرسوم اقتصاد سرمایه‌داری دیگر اثری ازشان نمانده، و اگر از آینده خبر داشته باشید که در آن ملل نوظهور طالب حضور پررنگ‌تر نه فقط در جهان بلکه در آگاهی تاریخی‌اند، آن‌وقت است که بر می‌گردید و می‌پرسید منظور از این فرهنگ قرن هجدهمی مشروطه‌خواهی انگلوساکسون چیست؟ آیا مهم‌تر از این فرهنگ این نکته نیست که انگلستان با تمام وجود وارد تجارت برده شد؟ و کمپانی هند شرقی پول روی پول می‌گذاشت و قلمرو خود را در هند می‌گستراند؟ آیا اینها چیزهای مهم‌تری نیست که دنیا درباره انگلستان بداند تا اینکه آیا انگلیسی‌ها مناسک خاصی برای تدوین قانون اساسی داشتند یا نه؟ این یکی از سؤال‌هایی است که پیش کشیده‌ام. مسئله دیگر شاید در واکنش به دیدگاه خاصی از مکتب آنال است که گاه مورخان محافظه‌کار آن را مصادره و به نفع خود تفسیر کرده‌اند. مورخانی که از «دوره‌های بلندمدت» سخن می‌گویند و معتقدند تنها نکته جدی که باید توجه مورخ را به خود جلب کند شکل‌بندی‌های بلندمدت جمعیت‌شناختی، مادی، و اغلب زمین‌شناختی تاریخ است. از این‌رو درگیرشدن در یک لحظه مشخص و جزئی - مثلا 1723 - خیلی کار پیش‌پاافتاده‌ای است و ورود مناسبی به فرایند جدی تاریخ نیست. در واکنش به این دو سؤال بود که من دغدغه‌های محلی خود را با این استدلال توجیه کردم که انقلاب انگلستان در قرن هفدهم، به‌رغم ناکامی در برآوردن بسیاری از آمال و آرزوهایش، در نهایت به مجموعه‌ای از اقدامات قانونی امکان بروز داد که بر قدرت حد می‌زدند و گرچه دست‌نخورده باقی نماندند دستاورد فرهنگی مهمی بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.