دریغا عشق که شد و باز نیامد... .
داستان 2 قلعه
نگین نجارازلی: آبان سال گذشته، تبریز روزهای پرماجرایی را پشت سر گذاشت... . خبری به غایت درجه عجیب و هولناک، شبانه موضوع داغ صحبت در گروههای تلگرامی شد، فیلمها و تصاویر یک به یک به خبرگزاریهای مختلف ارسال میشدند و تماسهای شهروندان و دغدغهمندان میراث فرهنگی و تاریخی، توجه تهران را نیز همان شب به خود جلب کرد و شبانه مسئولان را راهی تبریز. ماجرا درباره ارگ علیشاه بود که بیسروصدا در تاریکی شب، بیلهای مکانیکی را به جان آن، این نماد مقاومت و ایثار در برابر دشمنان این سرزمین، انداخته بودند. انگار هدف عینیتبخشیدن به شعار لوکوربوزیه [وی بهعنوان یکی از اولین پیشگامان معماری مدرن و سبک بینالمللی مشهور است] که همان زندگی به سیاقی ماشینی در دنیای مدرن بود، تصمیم بر برپایی پارکینگی طبقاتی در عرصه بنای ارگ بود. همان زمان انجمن دوستداران میراث فرهنگی تبریز، با تشکیل کارگروه شبانه و جمعآوری امضا در دو نامه جداگانه، یکی از رئیسجمهور محترم جناب دکتر روحانی و دیگری معاونت سازمان میراث فرهنگی کشور، دکتر محمدحسن طالبیان، خواستار رسیدگی فوری به امور و جلوگیری از انجام هرگونه عملیات عمرانی در این محوطه تاریخی- فرهنگی شدند. بلافاصله مرتضی آبدار نیز که بهتازگی، به ریاست سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی تبریز انتخاب شده بود، در توضیحاتی خواستار حفظ آرامش شهروندان شد و بیان کرد که مسئولان همه این اتفاقات را رصد میکنند و رسیدگی فوری برای ساماندهی امور صورت خواهد گرفت و سکوتی سنگین که پس از آن در تبریز و رسانهها حکمفرما شد... ؛ اما بولدوزرها و جرثقیل و بیلهای مکانیکی خاموش، در حیاط و محوطه تاریخی- فرهنگی ارگ علیشاه، دلهره و ترس آتشی پنهان در زیر خاکستر را بر دل میانداخت و بیراه نیز نبود؛ زیرا پس از گذشت چندین ماه، یک بار دیگر، چند شب گذشته ارگ تبریز بار دیگر بر خود لرزید؛ اما این بار در سکوت خبری و رسانهای! اینکه در روزهای گذشته، بین تیمهای بررسی موضوع و همچنین کارشناسان حفاظت و مرمت میراث چه گفتمانی صورت گرفته، چندان بر ما روشن نیست؛ اما آنچه شاهد هستیم، نتیجهای است که گرفته شده است. چنانچه در آستانه تبریز 2018 و درحالیکه کمتر از چهار ماه به هجوم ناگهانی گردشگران به این شهر باقی نمانده است، میشنویم که دیوارههای ضلع جنوبی این بنا به صورت شبانه تخریب شدهاند. پس از کشوقوسهای فراوان آنچه درباره ارگ گفته شده است، شاید خود بتواند بهعنوان فصلی از شیوه جدید مدیریت بحران در بافت تاریخی، فرهنگی و شاید هم فرسوده در کلاسهای مرمت تدریس شود: احداث پارکینگ طبقاتی مشکلی برای ارگ ایجاد نخواهد کرد! مداخلاتی که در عرصه بنا و با فاصله ۱۰ متر از بنا انجام میشدند. تعیین حدود و ثغور در بناهایی از این دست و همچنین تعاریفی که در زمینه رعایت مسئله حریم از وجوه مختلف آمده است، از حوصله این نوشتار و مقصد اصلی نگارنده در آنکه همانا توجه به عناصر فرهنگی و هویتی در شهر است، خارج است؛ اما برای روشنترشدن موضوع و آشنایی بیشتر با قوانین بینالمللی عرصه مرمت و حفاظت میتوانید ضوابط و آییننامههای مرتبط را در وبسایت «ایکوموس» مطالعه کنید. چمدانها را میبندیم و اینبار راهی دیار بهارنارنج و گل نرگس میشویم. به مرکز شهر میرویم، بازار وکیل را امتداد میدهیم. از کنار رهگذرانی که برخی با قدمهای تند و برخی با گامهایی که اندکی برای پرسیدن، ادویهای، یادگاری و شاید عطری از جنس شیراز، از سرعت خود کاستهاند، میگذریم. بازار را رد میشویم و به ارگ میرسیم. اما شهر باید آرام باشد و همهچیز به قاعده! مثلا اگر درست همین زاویه دید با میهمانی ناخوانده و نطلبیده مخدوش شود، نه دیگر اینجا خواهی ایستاد و نه تعاملی را با محیط حس خواهی کرد. اندکی بالاتر را نگاه میکنیم، ارگ در زیر پوششی از آسمانی بتونی به نام هتل، در حال زندگیکردن است و اهالی که دلنگران از سبزشدن این مجموعهاند. اتفاقی که اگر به اندازه تخریب دیوارههای تاریخی ارگ تبریز تلخ نباشد، کمتر نیز نیست. اگر قوانین و ضابطههای حفظ حریم جدي باشد، حتما با موضوعاتی از قبیل حفظ حریم بصری نیز مواجه خواهید شد. آنچه در شیراز و درباره ارگ کریم خان؛ تو گویی چندان هم اهمیتی ندارد. درست در همین جایی که ما ایستادهایم، هتل آسمان نیز با تفرعنی که ناشی از همان پادفرهنگی میشود که طباطبایی به آن اشاره کرده بود، به ما ایستاده میخندد. سؤالی که به ذهن متبادر میشود، پرسشی است که شاید در این شرایط، غریب نیز به نظر برسد، در کجا ایستادهایم و راه را به کجا پیش گرفتهایم؟! تا چه حد توانستهایم خود را به رهنمودهای رهبری و رسیدن به شهری ایرانی/ اسلامی که نشانههای فرهنگ و هویتی مردمان این دیار را در تارک خود به یادگار دارد، نزدیک شویم؟ یا به عبارتی چه شد که قالب شهرسازی که نه میتوان نام خودی و نه ایرانی و اسلامی را بر آن نهاد، قالب شهرسازی ما شد؟ حال اینکه، جامعهای فرهنگی، پویا و اندیشهای «غیر عادت دادهشده» همواره در تلاش است و میخواهد تا کالبد شهر اصیل باشد و صدای اعصاری شهر را در چهره اثیری آن بازتاب دهد؛ اما «پادفرهنگ» به اصالت روی خوش نشان نمیدهد و جوشش روح شهر را نمیپذیرد. در جوامعی متأثر از آسیبهای اینچنینی کالبد شهر وسیلهای است برای تحقق اهداف سیستم سرمایهداری و به اعتبار نتیجه هویت اسلامی/ ایرانی از شعوری که بر آن استوار شده است، تنزل میکند به شعاری در محافل و دورهمیها؛ دیسکورسی که سنجاقش کردهایم به جامعهای که مدتهاست، «فرهنگ» اصیل ملی و اعتقادی آن از جانب گروههایی ذینفوذ «بیاعتبار» میشود... . بیاعتبار از آنرو که فرهنگ دیگر در پیوند با زندگی روزمره شهری ما به صورتی عملی تعریف نشده است. بیاعتبار از آن جهت که فرهنگ اصیل ایرانی/ اسلامی، گویی در حال فراموشی است و حضور مردم در بطن این «تنایش» [embodiment] خالی شده است... . در اینجا یاد سخن ایوان کلیما در کتاب «روح پراگ» میافتیم «...در این کشور همه احساس میکنند که کلاه سرشان رفته است و بنابراین فکر میکنند که حق دارند بر سر دیگران کلاه بگذارند...». بهراستی پشتکردن به ذائقه اصیل عموم و فرهنگی که ریشه در زبان طبیعی فهمندگان محیط خویش دارد، آیا نتیجهای جز ویرانی و نابودی در پی خواهد داشت؟ داستان دو قلعهای که ایستادند و ایستادگی کردند در برابر دشمنان این سرزمین تا ما امروز خود را با نام ایرانی و مسلمان بشناسیم، به کجا ختم خواهد شد؟! آیا پایانی خوش برای این ناکجا آباد که بس سرد و مخوف مینماید، هست یا آنچه در آخر برای خود و آیندگان خواهیم ساخت، شهری است که در آرمانیترین شکل آن سربهفلککشیده از سیمان و فولاد ولی در اندیشه زایش و تنایش هویتی خویش مردد و حتی با آن در ستیز است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.