گفتار طالقانی و پارادایمهای زمانه
علی قاسمی.پژوهشگر حوزه دین
طالقانی مجاهد و مفسر بزرگ و شجاع قرآن در عصر و زمانهای میزیست که از حیث دورانی، مدرن بود و از نظر وضع و موقع محلی-ملی و منطقهای درگیر چالش بین سنتگرایی و مدرنیسم. جامعه، او را از یک سو در سپهر سنت پا سفت کرده و با دیرپایی و سختسریاش عرصه بر الگوهای مدرنیستی تنگ کرده بود و از سوی دیگر مدرنیسم و مدرنیزاسیون در اشکال نهادی، فرهنگی، اجتماعی و... در پی رسوخ و نفوذ به لایههای زیرین جامعه و تثبیت و تحکیم موقع و وضعی بود که برخاسته از فرایند دوران بود. جامعه ایران در زمانه طالقانی زیر بار سنگین عناصر ناهمزمان (ساختارهای ماقبل مدرن و مدرن) و عناصر و الگوهای ناهمزبان (سنت-مدرنیسم) به سر میبرد و بار بحرانهای ساختاری و ادواری را بر دوش میکشید و از این رو به جامعهای ناموزون و بیتناسب و ازریختافتاده در عرصههای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تبدیل شده بود. دنیای سنت، هستیبنیاد بود و دنیای مدرن معرفتبنیاد. دینباوری کانون غالب سپهر سنت بود و طبیعتباوری کانون مدرنیته. ایمان در پارادایم سنت اساس معرفت شناخته شد (حقیقت یگانه بود و در محاق وجود جا خوش کرده بود) درحالیکه خرد در دنیای مدرن پایه معرفت قلمداد میشد. در دنیای سنت، ایمان هم بهمثابه معرفت و هم به منزله روش، واسطه عین و ذهن بود و به شکار معنا و «اعیان ثابته» میرفت اما در دنیای مدرن سوژه، واسطه عین و ذهن شد و از موضع فروتنی به نمود و نمودهها سر میسایید. حق در سپهر سنت الاهی بود اما در دنیای مدرن طبیعی مینمود. طالقانی در ملتقای این دو دنیا ایستاده بود. او از حیث ایمان به ماده ایمانی قدیم (قدیم وجود و هستیشناسانه و نه زمانی و تاریخی) و از حیث باور به صورت جدید وابسته بود. رویکرد او به هستی، ایدئولوژیک (متأثر از عقل فطری و اکتسابی (نظری و عملی) و هدایتی و از حیث معرفتشناختی و روششناختی نیز متأثر از دانشهای سنتی و تجربهباوری بود. اما امروزه در عصر و زمانه ما با فراگیرشدن ساختار شبکه در روابط انسانی و اجتماعی و چروکخوردگی مکان و زمان و سربرآوردن فضا، ساختار سلسلهمراتبی سنتی به ساختار افقی همجواری و همکناری تبدیل شده و با بهصحنهآمدن همه سطوح آگاهی (به قول شایگان) از عصر نوسنگی تا عصر انفورماتیک و سایبرنتیک، با رنگینکماني از جهاننگریهای بدوی و اسطورهای ماقبل مدرن و باورهای مدرن و پسامدرن روبهروییم: سنتگرایی و بنیادگرایی در کنار مدرنیسم و پسامدرنیسم؛ معنویتگرایی در کنار شیطانپرستی و ... . فرهنگباوری جایگزین رویکردها و رهیافتهای سیانتیستی و پوزیتویستی شده. احساس و فهم و خرد جمعی، اساس معرفت و حقیقت به لشکری از استعارهها (نیچه) فرو غلتیده. زبان و گفتمان میانجی عین و ذهن شده و با تکیه بر زبان بهعنوان نظامی از تمایزات (سوسور) و جایگزینی بلامنازع آن (پساساختارگران: فوکو و بارت)، همهچیز اعتباری و از لنگرههای خود کنده شده و اینها در سیالیت دالها و نشانهها شناوریم و پیش از آنکه با متنها مواجه شویم، متنها پیشاپیش مرکززدایی شدهاند و از درون فروپاشیدهاند. امروزه زبان با لایهلایهکردن و شرحهشرحهکردن دالها و نشانهها، جهان و عالم و آدم را شرحهشرحه میکند. جهان بازنموده مفسران است و حقیقت لشکری از استعارهها. «من» برساختهای از مجموعهای متکثر از متنهای دیگر است، مجموعهای از رمزگانهایی که پایانی ندارند یا به بیان دقیقتر، گم شدهاند (بارت). امروزه کلانروایتها (جهاننگریها و ایدئولوژیها و برخی فلسفهها و فلسفههای تاریخ و...) در مظان کژتابیها و کژدیسگیها قرار دارند و از اوج به زیر کشیده شدهاند (لیوتار) و چهره انسان مانند شنی در کنار ساحل با نرمای کف آب محو میشود (فوکو) و برتری ارزشی از وجوه دوگانه بد و خوب، زشت و زیبا، زن و مرد، طبیعت و فرهنگ، گفتار و نوشتار، حقیقت و کذب، ذهن و جسم و... برداشته میشود و حاشیهها به مرکز و مرکزها به حاشیهها میروند و جریان سیال معانی از غیب به حضور و از حضور به غیب چشمکزنان، آشکار و پنهان میشوند. در عصر طالقانی معنا بر زبان مقدم بود و زبان فقط وسیلهای برای نشاندادن آن. اما امروزه زبان بر معنا مقدم است و معنا محصول تمایزی است که زبان ایجاد میکند. در زمانه طالقانی معنا و حقیقت، ناب و یگانه بود و لفظ و معنای قرآن از عالم امر به عالم خلق فرا بالیده بود و امروزه لفظ و معنا در قرائتهای مختلف، حاصل ضمیرهای شخصی، قومی و فراانسانی؛ امروزه با رویکرد زبانی و فرهنگی مختلف، حاصل ضمیرهای شخصی و قومی و فراانسانی؛ ...امروزه با رویکرد زبانی و فرهنگی به متن و دیگر آموزههای وحیانی، دینباوران با چالشهای بزرگی روبهرو شدهاند و موضوعات دینی از جزئیات به کلیات و از اعراض به ذاتیات نقل مکان کرده و روشنفکری دینی دلمشغول مباحثی از جمله ماهیت وحی، ماهیت زبان دینی، ماهیت سنت، ماهیت نبوت و... شدهاند. این موضوع در دوره طالقانی مطرح نبود و جهان در آرامش کلاسیک خود بهسر میبرد: در روابط بینالملل قدرت بین دو بلوک کاپیتالیسم و کمونیسم تقسیم شده بود و گفتارها اغلب متأثر از نظم حاکم بر دو جهان در سپهر کلانروایتها (اعم از لیبرالیستی و کمونیستی و دینی و...) خوشغنود بودند و معیاری ارزشی براساس تقابلهای دوگانی، ترقیخواهی و ارتجاعگروی مهر خود را بر پدیدههای انسانی- اجتماعی میزدند. اگر حیات فکری و مبارزاتی طالقانی را به سه دوره: قبل از جریان ملیشدن نفت به رهبری دکتر مصدق؛ از جریان ملیشدن تا سال 1344؛ و از سال1344 تا پایان عمرش تقسیم کنیم، او در دوره میانی با توجه به تحولات زمانه و اوج نهضت ملی دل به استقلال و آزادیخواهی بسته بود و این مشی در کنار مهندس بازرگان و دکتر سحابی همچنان ادامه داشت تا قیام 15 خرداد 1342 و بعد مبارزه با رژیم شاهنشاهی تا سال 1344 که منجر به دستگیری و محاکمهشدن او و دیگر سران نهضت آزادی شد و از آن پس با بهرهگیری تجارب مبارزاتی استقلالخواهانه و جمعبندی از سیر مبارزات مردم از مشروطه تا 15 خرداد 42 از مشی میانهروانه به رادیکالیسم گراییده و از گفتار استقلالخواهی به گفتار آزادیخواهانه و عدالتخواهانه فرابالید و با تمرکز بر قرآن و تفسیر آیههای حیاتبخش و حرکتآفرین آن، آموزههای قرآنی را در حیات اجتماعی و عرصه تضادهای زندگی و درگیریهای مبارزاتی وارد و بینش نسلی را درباره قرآن و آموزههای آن دگرگون کرد. او با تکیه بر کار جمعی و شورایی و پراکسیس (عمل مبتنی بر ایمان: عمل انسانساز) در کنار بزرگانی مانند حنیفنژاد و شریعتی، با طرح مباحث ایمانی و عوضکردن شاخصههای «کفر» و «ایمان»، نیروی نسلی را از درافتادن به خردهکاریها و برخوردهای کور ضدی-ذهنی و عکسالعملی در قبال پدیدهها و تضادهای زمانه رهایی بخشید. او مانند بزرگان پیشگفته با رویکرد ایدئولوژیک، قرائتی از توحید و رابطه ذات و صفات داشت که از حیث کلامی بدیع بود. آنها با تلقی از توحید بهمثابه جهاننگری و وحدت در هستی (اعم از طبیعی و اجتماعی)، رابطه ذات و صفات را به رابطه ذات و زمینیان تبدیل کردند. این نگرش برخلاف نگرش سنتی کلامی که رابطه ذات و صفات در قلمرو ذات واجب محدودی شد، رابطه ذات و صفات را به رابطه انضمامی ذات و زمینه آن گسترش داد و برخلاف آموزههای مکتبخانهای که خدا یکی است و لاغیر و از توحید، فردیت ذات فهمیده میشد، آن را در کادر هستی، در جهاننگری، در جهتگیریهای انسانی اجتماعی قرار داد. در معرکه و آوردگاه روزگار و صحنه تضادها و چالشها عرضه کرد و برخلاف نگرش سنتی و کلاسیک که خداناباوران را مشرک و کافر قلمداد میکردند که البته در عصر وحی و نزول قرآن به دلیل پیوند و همخوانی بین جهاننگری مشرکان با زیست اجتماعی مبتنی بر کثرت و تبعیض نژادی و طبقاتی و اجتماعی طبیعی بهنظر میرسید؛ اما در عصر طالقانی و شریعتی، بودند جوانان و مبارزانی که دلی مؤمن داشتند و مغزی کافر؛ و از حیث فلسفی به مونیسم (یکتاانگاری) در هستی قائل بودند و در هستی اجتماعی هم به وحدت انسانی و اجتماعی و طبقاتی؛ و در راه آرمان و اندیشهشان ایثارها و ازخودگذشتگیها نشان داده بودند و دیگر نمیشد با همان بینش سنتی و کلاسیک آنها را از مصادیق و شرک و کفر به شمار آورد. بودند و هستند کسانی که به خدا و یکتایی او قائل هستند؛ اما در هستی اجتماعی به شکاف و نابرابری صحه میگذارند و میگویند اگر در جامعه فقیر نباشد؛ پس ما برای ادای وظیفه دینی چه باید بکنیم. باید شکافها و حفرههایی در جامعه باشد تا کسانی با انفاقکردن و صدقهدادن به نیازمندان ادای وظیفه بکنند یا میگویند اگر سپور و رفتهگر نباشد؛ پس چه کسی آشغالهای خانه ما را ببرد. اینان نابرابری را که در تاریخ شکل گرفته و به دست انسانها ایجاد شده، طبق نگرش کلامی به «نظام احسن» تعبیر میکنند و صحهگذار آن هستند. درحالیکه طالقانیها و شریعتیها بر آن بودند که نابرابری که شأن تاریخی دارد و به دست انسانها رقم خورده است، باید بهدست انسانها ریشهکن شود؛ نه آنکه پدیداری آن را به علم و اراده خدا بازگردانند. بنابر همین نگرش بود که طالقانی و شریعتی و حنیفنژادها از نشست و برخاست با مارکسیستهایی که قلبی مؤمن داشتند و مغزی کافر، ابایی نداشتند و به جای طرد آنها باب گفتوگو و مداراگری با آنان را باز میکردند و از درافتادن با مارکسیسمستیزی که رژیم شاهنشاهی پهلوی از آتشبیاران آن معرکه بود، پرهیز میکردند. گفتني است راه و روش این دسته از اصلاحگران دینی نهتنها موجد خشونتگرایی و رشد بنیادگرایی نشده نشده؛ بلکه برعکس با بازگشودهشدن راه میانه با فکر و مشی آنان، جامعه ایران از دوقطبی سنتگرایی-مدرنیسم فاصله گرفته و تهدید بنیادگرایی را به فرصت نوگرایی و نواندیشی دینی تبدیل کرده است. اصلاحگرانی نظیر طالقانی و شریعتی از حیث روش و بینش و منش در مواجهه با دشمنان و رقیبان فکری-سیاسی خود پایبند به اصول بودند و با اتخاذ مواضع اصولی و روشن، راه خود را از بینشهای تنگنظرانه و انحصارگرانه جدا میکردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.