|

هنر دوگانه و هنرمندان دوگانه!

مهرداد حجتی: وقتی در ابتدای انقلاب «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» تأسیس شد، کمتر کسی فکر می‌کرد این نهاد چهار دهه دوام بیابد؛ اما دوام پیدا کرد و ماند و گروهی از هنرمندان جوان انقلابی را در خود گرد آورد تا هنر تراز انقلاب را ترویج کند. این هنرمندان از هر رشته‌ای بودند. شاعر، نویسنده، نقاش، خطاط، طراح، آهنگ‌ساز، خواننده و البته کارگردان بعد ‌از ‌این! منظور کسی است که قرار بود نخستین تجربه کارگردانی‌اش را آنجا انجام دهد تا از آن پس کارگردان شود؛ که شد! اتفاقا کارگردان جنجال‌سازی هم شد؛ اما این تنها او نبود که جنجال می‌کرد، کلا آن حوزه رویکردش به‌گونه‌ای بود که جنجال‌ساز می‌شد. چنان‌که در بسیاری موارد این‌چنین می‌شد. شاید بیشتر از‌این‌رو که وزارت فرهنگ و هنر وقت (ارشاد فعلی) را رقیب خود می‌دید! وزارتخانه‌ای که سال‌ها تجربه در اداره امور فرهنگ و هنر یک کشور را با خود داشت و قرار بود با حوزه نو‌تأسیسی که هیچ تجربه‌ای در این امور نداشت، رقابت کند! در عوض حوزه، گروهی هنرمند جوان تازه‌نفس انقلابی داشت که قرار بود سرمشق همه هنرمندان باشند! کارگردان جنجال‌سازشان «محسن مخملباف»، دست‌به‌کار انتشار کتاب‌هایی شد که در برخی از آنها چگونگی فیلم‌نامه‌نویسی و کارگردانی انقلابی را تبیین می‌کرد. برای کسی که تا پیش از انقلاب حتی دوربین «35»‌میلی‌متری فیلم‌برداری ندیده بود، این جایگاه مهمی بود! او با اینکه تحصیلات آکادمیک نداشت، توانسته بود بسیاری از افراد تحصیل‌کرده را زیر چتر خود بگیرد و پروژه فیلم‌سازی حوزه را کلید بزند. او که اعتقادی به هنرمندان پیش از انقلاب نداشت، تصمیم گرفته بود خود گروه مطلوب خود را تربیت کند؛ گروهی که هیچ سابقه‌ای در گذشته نداشته باشند و به ‌عبارتی «آلوده رژیم گذشته» نباشند! او معتقد بود هنرمندان نسل پیش از انقلاب همه فاسدند! به‌همین‌دلیل وقتی فهمید فیلم‌نامه «مرگ دیگری» او را، «علیرضا زرین‌دست» فیلم‌برداری می‌کند. بی‌درنگ بدون اطلاع «محمدرضا هنرمند»، ‌کارگردان فیلم، دستور به توقف پروژه داد و همه عوامل فیلم را به اتاقی در زیر‌زمین حوزه فراخواند. البته جز دو نفر، کارگردان و فیلم‌بردار فیلم! در کنار مخملباف هنرمندان نقاش انقلابی حوزه هنری هم مدعی راه تازه بودند. «ناصر پلنگی»، «حبیب‌الله صادقی»، «کاظم چلیپا» و «حسین خسروجردی» همه بر این عقیده بودند که بهتر است نقاشی در خدمت آرمان‌های انقلاب درآید و همان چیزی را بگوید که انقلاب می‌خواهد. چنان هم شد. نخستین نقاشی‌های آن دوران همه حکایت از چنین رویکردی دارند؛ اما در‌آن‌میان‌ آنکه بیش از دیگران انقلابی می‌نمود «ناصر پلنگی» بود؛ کسی که نقاشی‌هایش حتی درون دانشکده «هنرهای زیبا»ی دانشگاه تهران هوادارانی داشت؛ چنان‌که همان‌ها در اقدامی انقلابی در و دیوار و ستون‌های آن دانشکده را به سبک او نقاشی می‌کنند! اما «پلنگی» از پایتخت انقلابی فراتر رفت و کیلومتر‌ها آن طرف‌تر بر دیوارهای «مسجدجامع خرمشهر» چند تابلو کشید که سال‌ها بعد آن را با تغییراتی بازسازی کرد! همه این اتفاق‌ها در شرایطی بود که وزارت فرهنگ و هنر (ارشاد فعلی) هنوز خود را با ساز انقلاب کوک نکرده بود. انقلاب به‌سرعت مسیر خود را می‌رفت و «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» سر سازگاری با آن وزارتخانه نداشت. حنای وزارتخانه فرهنگ و هنر (ارشاد فعلی) در نزد هنرمندان انقلابی حوزه رنگی نداشت. احکامش بی‌اعتبار بود و با آرمان و ایده‌های آنها هیچ‌گونه همخوانی نداشت. آنها بی‌اعتنا به آن وزارتخانه فیلم می‌ساختند، کتاب منتشر می‌کردند و حتی نسبت به برخی تولیدات فرهنگی- هنری وقت که با مجوز آن وزارتخانه تولید شده بود، واکنش نشان می‌دادند. نظیر آنچه در زمان اکران فیلم «اجاره‌نشین‌ها»ی «داریوش مهرجویی» اتفاق افتاد و فضای آن روزگار سینما را ملتهب کرد. «محسن مخملباف» ناگاه در میانه نمایش فیلم از جا بر‌می‌خیزد و با فریاد‌هایش سالن سینما را به آشوب می‌کشد! او حتی پا را فراتر می‌گذارد و در نامه‌ای به «سیدمحمد بهشتی» مدیرعامل وقت «بنیاد سینمایی فارابی» می‌نویسد: «دو ساعت پیش که فیلم را دیدم، حاضر بودم به خودم نارنجک ببندم و مهرجویی را بغل کنم و با هم به آن دنیا برویم»! اما البته او هیچ‌گاه خود را منفجر نکرد؛ چون در ادامه همان نامه می‌نویسد استخاره کرده و ترجیح داده به او نامه بنویسد! «مخملباف» البته سال‌ها بعد پس از جدایی از «حوزه هنری» در تجلیل از سینمای موج نو «ناصرالدین آکتور سینما» را با الهام از فیلم‌های تاریخ سینما به‌ویژه فیلم «گاو» ساخت! او «سلام سینما» را هم به نحوی در تأیید همین رویکرد تازه‌اش ساخت و برای آشتی‌کنان همه بزرگان نسل اول را در یک پروژه گرد آورد تا با سرمایه‌گذاری «سازمان سیاحتی کیش» مجموعه‌ای اپیزودیک ساخته شود که در‌آن‌میان «داریوش مهرجویی» اپیزود «دختردایی گمشده» را ساخت؛ اما حوزه قرار نیست با جدایی هنرمندان مؤسس خود از هم بپاشد. برعکس «حجت‌الاسلام زم» به‌عنوان رئیس منتصب از سوی سازمان تبلیغات اسلامی تصمیم می‌گیرد آنجا را به میل خود بازسازی کند. اتفاقی که نهاد آنجا را برای همیشه دگرگون کرد و حوزه را برای همیشه در مسیری قرار داد که همچنان تاکنون ادامه دارد؛ اما آیا دوگانه حوزه هنری و وزارت ارشاد (فرهنگ و هنر سابق) حل شده است؟ به نظر می‌رسد با وجود بسیاری از همسویی‌ها، همچنان این دوگانگی ادامه دارد؛ حتی در دوره یگانه «محمود احمدی‌نژاد»!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.