|

نگاهي به موصل از عصر پادشاهان تا نبرد با داعش

موصل؛ شهر مرگ

بهاره محبی: بنجامین تودلا، جهانگرد یهودی‌تبار اسپانیایی در سال 1165 موصل را چنین توصیف کرده است: «این شهر که در قلمرو پارس قرار دارد، قدمتی به بلندی تاریخ بشری دارد». تودلا ‌هزار سال پیش از شکوه و عظمتی صحبت کرده که امروز به‌زحمت می‌توان ردی از آن یافت. چند‌سالی است که تحولات موصل در صدر اخبار جهان قرار دارد: قدرت‌گرفتن گروه‌های رادیکال، پیشروی‌ داعش، اعلام خلافت اسلامی ابوبکر بغدادی، حملات هوایی نیروهای ائتلاف، کشتار دوسویه غیرنظامیان، رقابت‌های داخلی و منطقه‌ای برای آزادسازی شهر، چهره تکیده آوارگان، چشم‌های گریان‌ هزاران کودک بی‌سرپرست و ... . خلافت به‌اصطلاح اسلامی داعش در موصل با تمام جنجالی که داشت، سه سال بیشتر نپایید و امروز نبرد در این شهر تقریبا به پایان رسیده است. با نگاهی به تاریخ درمی‌یابیم موصل که روزگاری خلوان یا بوذاردشیر1 هم نامیده می‌شد، بارها و بارها شاهد جنگ‌ و رفت‌وآمد پادشاهان بسیاری بوده؛ اما آنچه در این میان تغییر نکرده، توان این شهر در تجدید حیات پس از ویرانی‌هاست؛ موصل قرن‌هاست که با جنگ و درگیری، ویرانی و تجدید حیات خو گرفته است. تاریخی پرفرازونشیب حدود سال 850 پیش از میلاد بود که آشور بانی‌پال پادشاه آشوری، شهر نمرود را در نزدیکی موصل امروزی برای ساختن پایتخت خود انتخاب کرد، امپراتوری که قرار بود مرزهایش فراتر از مصر برود. برای نزدیک به سه‌هزار سال مناطق اطراف موصل، مهم‌ترین گذرگاه فرهنگی و تجاری بود که سوریه را به ایران و ترکیه امروزی متصل می‌کرد. خاندان آشوری در قرن ششم پیش از میلاد سقوط کرد اما موصل به‌واسطه مرکزیت تجاری و صنعت نساجی‌اش همچنان توسعه یافت. گفته می‌شود پارچه کتان موصلی برای اولین‌بار در این شهر ساخته و در جهان شهره شد. موصل، (به معنی محل اتصال شاخه‌های رود دجله) در 400 کیلومتری شمال‌غرب بغداد، اواسط قرن شانزدهم میلادی تحت سلطه امپراتوری عثمانی درآمد اما پس از فروپاشی این امپراتوری در جنگ جهانی اول بنا بر تصمیم قدرت‌های جهانی در داخل مرزهای عراق قرار گرفت. سال 1918 ارتش بریتانیا وارد موصل شد و برای همیشه به حکمرانی ترک‌ها بر این شهر پایان داد. براساس توافق محرمانه دیپلمات‌های فرانسوی و بریتانیایی موسوم به «سایکس‌ ـ پیکو» سرزمین‌های خاورمیانه‌ای عثمانی تقسیم شدند و موصل پس از یک دست چرخش (به‌واسطه منابع نفتی‌اش و وابستگی بریتانیایی‌ها به نفت) از منطقه تحت نفوذ فرانسوی‌ها به منطقه تحت نفوذ بریتانیایی‌ها وارد شد. ولی واقعیت این بود که موصل نه تحت کنترل فرانسوی‌ها بود و نه انگلیسی‌ها؛ این شهر اگرچه در قلمرو عراق قرار داشت اما بیش از اینکه به بغداد نزدیک باشد به حلب در سوریه احساس نزدیکی داشت. به‌همین‌دلیل باوجود ترسیم خطوط مرزی روی نقشه، وابستگی سنی‌نشین‌های موصل (که اکثریت را در این شهر دارند) با سوریه به قوت خود باقی ماند. بر همین اساس بود که بعدها ادعای آمریکا مبنی بر همدلی مردم این منطقه با رژیم صدام حسین و فشار واشنگتن بر سوریه برای جلوگیری از حمایت موصلی‌ها از صدام باعث دلخوری شدید ساکنان آن از ایالات متحده و فاصله گرفتن‌شان از دولت مرکزی عراق شد؛ دولتی شیعی که از حمایت آمریکا برخوردار بود. این شکاف در نهایت به قدرت‌گرفتن گروه‌های تندرو سنی مخالف دولت در عراق پس از صدام منجر شد. ایوب نوری، خبرنگار کرد درباره تجربه خود از موصل می‌نویسد: این اولین‌باری نیست که از نزدیک اخبار مربوط به جنگ در موصل را پوشش می‌دهم. بیش از 30 سال است که از دور و نزدیک وقایع مربوط به موصل را رصد کرده‌ام و هر بار جنگ‌های اینجا را ترسناک‌تر و خونبارتر از بار قبل یافته‌ام. در جنگ اخیر با داعش، نزدیک به 600‌ هزار پیشمرگه‌ کرد جان خود را از دست دادند. برای نیروهای عراقی هم این جنگ، یک درگیری چریکی تمام‌عیار خانه به خانه بود؛ جنگی خونین و ویرانگر. ‌هزاران نظامی و غیرنظامی کشته شدند. خانه‌ها، مساجد، کلیساها و فروشگاه‌های بسیاری ویران شدند. اما اولین‌بار آوریل 2003 بود که به موصل آمدم. رژیم صدام‌حسین به‌تازگی به‌دست نیروهای آمریکایی سرنگون شده بود. سکوتی مرگ‌بار همه جا را فرا گرفته بود. در خیابان‌ها پرنده پر نمی‌زد. بیشتر مردم ترجیح می‌دادند که در خانه‌ها بمانند و برخی هم از ترس شهر را ترک کرده بودند. فقط یک جا بود که جمعیت زیادی گردهم آمده بودند؛ کاخ صدام حسین. مردم آمده بودند تا باغ‌ها و استخرهایش را از نزدیک ببینند؛ آنها کنجکاو بودند تا محل زندگی فردی را ببینند که سال‌ها با مشت آهنین حکومت کرده بود. دومین‌باری که به موصل آمدم سه ماه بعد بود: جولای 2003؛ زمان کوتاهی پس از اینکه دو پسر صدام حسین، عدی و قصی به‌وسيله نیروهای آمریکایی کشته شده بودند. در اطراف ساختمانی که دو پسر دیکتاتور بزرگ در آن مخفی شده بودند، جمعیت زیادی ایستاده بود و با عصبانیت شعار می‌داد. آنها خواستار مجازات عاملان قتل صدام حسین و پسرانش بودند. کمتر از یک سال پس از حمله آمریکا به عراق، موصل به پایگاه اصلی نیروهای سابق بعثی و شورشیان تندرو اسلام‌گرا تبدیل شد. به سربازان آمریکایی مرتب حمله مي‌شد، کارکنان دولتی، نیروهای پلیس و خدمه ارتش ترور می‌شدند. موصل به یکی از خطرناک‌ترین شهرهای جهان تبدیل شده بود که ارتش عراق هیچ کنترلی بر آن نداشت. نیروهای پلیس هیچ قدرتی نداشتند و دولت نقشی کاملا تشریفاتی پیدا کرده بود. حتی یک‌سال پیش از اینکه داعش به موصل برسد، تمام شهر برای سربازان یک میدان جنگ بود. آنها برای عبور از بخشی به بخش دیگر از پوشش کامل نظامی استفاده می‌کردند و بسیار عصبی و نگران بودند. گروه‌های شورشی رادیکالی چون «انصار السنه» با قدرت تمام بر خیابان‌های شهر فرمانروایی می‌کردند و هرکسی را که در مقابلشان قرار می‌گرفت از میان برمی‌داشتند. این روند تا جایی پیش رفت که گروه‌های رادیکال ارتش و نیروهای دولتی را کنار زده و تابستان 2014 کنترل موصل را به دست گرفتند؛ همان زمان بود که در این شهر خلافت اسلامی اعلام شد. خیابان‌های پر از جسد روبین رایت، خبرنگار نیویورکر،‌ نیز از روزهای پساداعش در موصل می‌نویسد: اواسط ماه مارس بود که سوار بر یک نیسان از جاده‌ای ناهموار، راهی دومین شهر بزرگ عراق شدیم؛ جایی که روزگاری یکی از مراکز پرزرق‌‌وبرق تجاری بود و حالا تبدیل به ویرانه‌هایی شده که روزگاری کارخانه‌، فروشگاه‌ یا منزل مسکونی بوده‌اند. در طول مسیر جا به جا گودال‌های بزرگ به‌جامانده از حملات هوایی نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا دیده می‌شد؛ این بمب‌هایی که زمین را شکافته‌اند قرار بوده حرکت بمب‌گذاران انتحاری داعش را که هدفشان ارتش عراق بوده کند کنند. گرچه هفته‌هاست که از بیرون‌راندن داعش از این مناطق می‌گذرد، اما خیابان‌ها مملو از جسد است. یک بعدازظهر را در منطقه حی التمیمی بودم؛ منطقه‌ای که در آن یک کارخانه بمب‌سازی احداث شده بود و خانه‌هایش هم از سوی داعشی‌ها برای اتراق رهبران و مقام‌های ارشد این گروه تروریستی مصادره شده بود. نشانه‌های تیره‌رنگ روی درهای منازل نشان می‌داد که کدام خانه در اختیار رهبران داعش بوده است. احمد صبهای که همین‌جا روبه‌روی کارخانه بمب‌سازی زندگی می‌کند، می‌گوید که داعشی‌های روس زیادی اینجا زندگی می‌کردند که از چچن روسیه آمده بودند. صبهای می‌گوید که جنگجویان داعش اسلحه‌ای را روی سرش گذاشته و از او درخواست همکاری کردند. یک‌بار هم اسلحه را به‌سوی پسر شش‌ساله‌اش، عامر، نشانه رفته‌اند و از او پرسیده‌اند که آیا پدرش مخفیانه سیگار می‌کشد یا نه. صبهای می‌گوید که اجازه نداده بچه‌هایش به مدرسه بروند، همسر و دخترش را هم در خانه محبوس کرده بوده، چراکه می‌ترسیده داعش آنان را با خود ببرد. او با به‌یادآوردن خاطره‌ای از آن روزها می‌گوید: «یک روز یکی از این داعشی‌های روسی در انتهای خیابان ایستاد و فریاد زد: «همه شما پنج‌دقیقه وقت دارید که اینجا را ترک کنید»، اما در همان لحظه یک بمباران هوایی کارش را ساخت و مستقیم او را به جهنم فرستاد». احمد، جوان 19 ساله، می‌گوید: «روزی برای تهیه مواد غذایی از خانه خارج شدم. چهار مرد را دیدم که لباس سر تا پا نارنجی‌رنگی پوشیده بودند و چند مرد مسلح آنها را در میدان شهر مجبور کردند که زانو بزنند. آنها متهم بودند که از تلفن همراه استفاده کرده‌اند. یک ساعت بعد در راه بازگشت تمام سطح خیابان را خون پر کرده بود».در اطراف خیابانی که کارخانه بمب‌سازی در آن قرار دارد، پرسه می‌زنم. جسد یک داعشی که هنوز کمربند انتحاری به تن دارد، در مقابل حیاط کارخانه بمب‌سازی دیده می‌شود؛ جایی که پیش از شروع جنگ دفتر شورای شهر بوده است. روی باقی‌مانده جسد آهک ریخته بودند. در انتهای خیابان در مقابل یک خانه، پوتین غرق‌به‌خونِ خشکیده‌ای بود که به نظر می‌رسید صاحبش گرفتار گلوله توپخانه شده است. چند قدم آن‌طرف‌تر، لنگه دیگر پوتین دیده می‌شد و چند قدم آن‌طرف‌تر جسدی سیاه‌شده که دهانش همچنان باز بود و دندان‌های سپیدش پیدا بود. تخمین زده شده که داعش از آغاز عملیات نیروهای عراقی برای بازپس‌گیری این شهر چیزی حدود چهار‌هزار نفر را در موصل از دست داده است. استفان تاونسند، یکی از فرماندهان ارشد نیروهای ائتلاف، معتقد است که این شدیدترین جنگ شهری جهان از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون بوده است؛ جنگی سخت و خشن، خانه‌به‌خانه و محله‌به‌محله. شهر بوی مرگ می‌دهد. هالگورد حکمت، ژنرال ارشد عراقی می‌گوید که بیش از 700 پیشمرگه در ابتدای عملیات کشته شدند تا راه برای ارتش عراق باز شده است. در خیابان‌ها و کوچه‌های موصل هم بیش از 800 نیروی ارتش عراق کشته شدند، اما تکان‌دهنده‌ترین آمار مربوط به غیرنظامیان است. گفته شده از زمان آغاز عملیات نیروهای ائتلاف، نزدیک به 11‌ هزار حمله هوایی علیه مواضع داعش انجام شد که در کنار ده‌ها ‌هزار عضو داعش، جان ده‌ها ‌هزار غیرنظامی را هم گرفت. برخی منابع مدعی شده‌اند که بیش از 40‌ هزار غیرنظامی در جریان عملیات موصل از سوی دو طرف کشته شده‌اند. دلیل این تلفات بالا آن است که جنگ برای موصل با تمام مناطق و شهرهای دیگر چون فلوجه یا رمادی تفاوت داشت. در شهرهای دیگر بیشتر ساکنان غیرنظامی هم‌زمان با آغاز عملیات ارتش عراق یا پیش‌تر شهر را ترک کرده و در نتیجه منطقه تا حدودی خالی از سکنه بود، اما موصل داستان دیگری داشت. عملیات در اینجا وقتی آغاز شد که هنوز یک‌میلیون غیرنظامی تحت کنترل داعش در این شهر زندگی می‌کردند. گذشته از آن، با شروع عملیات، گزارش‌های تکان‌دهنده‌ای مبنی‌بر استفاده داعش از غیرنظامیان به‌عنوان سپر دفاعی منتشر می‌شد. واقعیت این است که گروه‌های تندرو همیشه در موصل مانور می‌دادند، اما پس از به‌قدرت‌رسیدن داعش در این شهر بود که جامعه جهانی متوجه خطر موصل به‌عنوان یکی از پایگاه‌های تروریسم برای عراق، منطقه و حتی جهان شد. ائتلاف بین‌المللی خیلی زود حملات هوایی و زمینی علیه داعش در موصل را آغاز کرد؛ جنگی که با موارد قبلی بسیار تفاوت داشت، چراکه داعش از هر گروه دیگری که پیش‌تر کنترل موصل را به دست گرفته بود، قوی‌تر بود، از جمله القاعده. این گروه افرادی را از اقصا نقاط جهان جمع کرده که اغلب در یک حوزه خاص تخصص دارند؛ برخی کارشناس ساخت بمب، برخی تکنیسین و برخی هم تک‌تیراندازهایی هستند که جان نظامیان و غیرنظامیان بسیاری را گرفتند، به‌همین‌دلیل پیشروی ارتش عراق و نیروهای کُرد به‌سوی موصل همیشه کند، پرهزینه و دردآور بود. وقتی جنگ به داخل شهر رسید، شبه‌نظامیان که تونل‌های تودرتویی را در تمام شهر حفر کرده بودند حاضر نبودند اسلحه را زمین گذاشته و تسلیم شوند. در نتیجه خانه‌ها، بیمارستان‌ها و مدارس بیشتری ویران و زیرساخت‌های این شهر با خاک یکسان شدند. حالا گفته می‌شود که هزینه بازسازی زیرساخت‌های اصلی این شهر حدود 1.3‌ میلیارد دلار است. زخم جنگ بر صورت موصل حالا چنان عمیق شده که این شهر به نظر غریبه می‌رسد. بخش‌های قدیمی و باستانی از جمله نینوا ویران شده و ده‌ها‌ هزار نفر مجبور شده‌اند تا خانه‌های خود را ترک کنند. گفته می‌شود که امپراتوری کوتاه‌مدت داعش در این شهر به پایان رسیده، اما ترس و اضطراب فردایی نامعلوم هنوز به قوت خود باقی است. موصل در طول حیات خود جنگ‌های بسیاری را دیده، اما هنوز هم هستند کسانی که با وجود خون‌های ریخته‌شده و بیم‌های فردا، به آینده خوش‌بینند و می‌خواهند باور کنند که این شهر بار دیگر از میان ویرانه‌های خود متولد خواهد شد. آنها البته می‌دانند که در این راه بازسازی اعتماد ازدست‌رفته میان مردم اولین قدم است. 1- نام بوذاردشیر منسوب به اردشیر بابکان، بنیان‌گذار دودمان ساسانی است. ویکی‌پدیا منابع: واشنگتن‌پست، نیویورک‌تایمز، نیویورکر، فایننشال‌تایمز

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.