|

از دید «کریپکنشتاین»

سول کریپکی از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین فیلسوفان تحلیلی است که تأثیر بسیاری در منطق ریاضی، فلسفه زبان، فلسفه ریاضی، متافیزیک، معرفت‌شناسی و نظریه مجموعه‌ها داشته‌ است. با‌این‌حال، بخش عمده‌ آثارش یا منتشر نشده‌اند یا به صورت نوارهای سخنرانی و نسخه‌های دست‌نویس به‌صورت محدود منتشر شده‌اند. به‌همین‌خاطر تا امروز فقط سه کتاب منتشر کرده که به‌تازگی کاوه لاجوردی دومین کتاب او را از سوی نشر مرکز به فارسی ترجمه و منتشر کرده است: «ویتگنشتاین: قواعد، و زبان خصوصی». کریپکی در زمان انتشار کتاب در چهل‌ودوسالگی کاملاً فیلسوفی شناخته‌شده و معروف بود. او کتاب اولش را که متن پیاده‌شده سه سخنرانی به‌هم‌پیوسته‌اش بود، 10 سال پیش از کتاب حاضر با عنوان «نام‌گذاری و ضرورت» منتشر و انقلابی تمام‌عیار در مابعدالطبیعه و فلسفه زبان برپا کرد. سومین کتاب او نیز متن پیاده‌شده سخنرانی‌های 1973 درباره جان لاک است که در ادامه بحث‌های کتاب اولش بود. از میان این سه کتاب، فقط کتاب حاضر است که از ابتدا نوشته شده است. او در این کتاب برخلاف دو کتاب دیگرش با حوصله می‌نویسد، لحن گفتاری کتاب‌های دیگر را ندارد، موضوع را لایه‌لایه می‌شکافد، جمله‌هایش بعضاً طولانی‌اند و بعضی زیرنویس‌هایش صرفاً متن‌شناسانه است. به نوشته‌ دانشنامه فلسفه استنفورد، کتاب دوم کریپکی کمابیش پایان‌دهنده‌ خوانشی از استدلال زبان خصوصی ویتگنشتاین است که، پیش از انتشار این کتاب، خوانش متعارف محسوب می‌شد. گفته‌اند که این کتاب تأثیرگذارترین و بحث‌برانگیزترین کتابی است که در مورد ویتگنشتاین بعد از ۱۹۸۰ منتشر شده است. در نظر کریپکی «تلاش برای عرضه دقیق استدلال ویتگنشتاین تاحدی مستلزم مشتبه‌ساختن آن است».(ص5) کتاب حاضر نه کتابی داستانی و عامه‌پسند درباره تولد و مرگ و ثروت خانوادگی و غرایب رفتاری ویتگنشتاین بلکه درباره یک استدلال محوری فلسفه متاخر او است. به‌عبارت‌دیگر، کتاب «ویتگنشتاین: قواعد و زبان خصوصی» نه کتابی درباره یک فیلسوف یا درباره فلسفه بلکه کتابی فلسفی است. از سوی دیگر، کتاب شرحی بر فلسفه متاخر ویتگنشتاین یا حتی شرحی بر «پژوهش‌های فلسفی» او هم نیست. بسیاری از مباحث معروف و مهم مثل «شباهت خانوادگی» و «قطعیت» اصلا ذکر نمی‌شود. مهم‌تر اینکه، در خود فلسفه ذهن انبوهی از مطالب هست، از قبیل آراء ویتگنشتاین درباره قصدکردن و حافظه و خواب‌دیدن و نظایر آن‌ها که فقط گهگاه به آنها نگاه سریعی انداخته است. کریپکی می‌کوشد در این کتاب بسیاری از این مطالب را کمابیش بر اساس فهمی از رأی ویتگنشتاین در مبحث اصلی روشن کند. همچنین به بسیاری از آراء ویتگنشتاین درباره ماهیت احساس‌ها و زبان احساس یا فقط نگاه سریعی انداخته یا به‌کلی حذف‌شان کرده است. او ضمن اذعان به جذابیت‌ این بخش‌ها، تاکید دارد نباید بر اهمیت‌شان تاکید بیش از حد شود، زیرا نماینده‌های موارد ویژه‌ای از استدلال کلی‌تری هستند. کریپکی در بخش عمده کتاب حاضر به خوانش شکاکانه‌ای از استدلال مشهوری به نام استدلال زبان خصوصی می‌پردازد که ویتگنشتاین در تحقیقات فلسفی مطرح کرده است. ویتگنشتاین در «پژوهش‌های فلسفی» نشان می‌دهد ما در مقام کسی که از زبان استفاده می‌کنیم، هیچ دسترسی ویژه‌ای به اندیشه‌ها، احساسات و عواطف خود نداریم. ازاین‌رو، شیوه‌ای که کاربر زبان در ابراز اندیشه‌ها، احساسات و عواطف خود به کار می‌گیرد، نمی‌تواند شخصی و خصوصی باشد و بنابراین واژگان و جملات به صورت شخصی و خصوصی معنایی ندارند. کریپکی تاکید دارد «استدلال زبان خصوصی» اصلی پیش از قسمت 243 پژوهش‌های فلسفی می‌آید، گرچه بر اهمیت بنیادین قسمت‌های پس از 243 نیز اذعان دارد. او می‌کوشد در ابتدا در مساله زبان خصوصی بحث کند بدون اینکه از قسمت‌های بعدی هیچ ذکری کند. چون او این قسمت‌ها را اغلب خود استدلال زبان خصوصی تلقی می‌کنند، تاکید دارد «برای برخی چنین روالی شاید به نظر برسد که مثل عرضه هملت است بدون شاهزاده. حتی اگر چنین باشد، بسیاری شخصیت‌های جالب دیگر هم در نمایش هست». (ص6) در ادامه کریپکی پارادوکس ویتگنشتاینی را در فصل دوم مطرح می‌کند که امکان پیروی از قاعده را زیر سؤال می‌برد. او در فصل سوم یک «راه‌حل شکاکانه» عرضه می‌کند (به مفهومی که هیوم این اصطلاح را در «کاوشی درخصوص فهم بشری» به کار می‌گیرد). او ساختار پایه‌ای رهیافت ویتگنشتاین را اجمالاً به این صورت مطرح می‌کند: «مساله‌ای خاص یا با اصطلاحی هیومی، یک پارادوکس شکاکانه، در‌خصوص مفهوم قاعده عرضه می‌شود. به دنبال این، چیزی عرضه می‌شود که هیوم یک راه‌‌حل شکاکانه این مساله خواهدش نامید. دو حیطه هست که در آن‌ها هم قوت پارادوکس و هم راه‌‌حلش بسیار محتمل است که نادیده گرفته شود و در موردشان رهیافت پایه‌ای ویتگنشتاین بسیار محتمل است که عجیب به نظر برسد». (ص 4) کریپکی چنین حیطه‌ای را حیطه مفهوم قاعده‌ای ریاضی می‌داند، مثل قاعده جمع‌کردن. البته در میان ویتگنشتاین‌پژوهان بحثی هست در اینکه آنچه کریپکی در این کتاب به ویتگنشتاین نسبت می‌دهد، آیا حقیقتاً چیزی است که ویتگنشتاین مراد کرده بود یا نه. شاید برای به رسمیت‌شناختن همین مناقشه باشد که فیلسوفان حرفه‌ای، عمدتاً در بحث‌های شفاهی اصطلاح «کریپکنشتاین» (Kripkenstein) را به کار می‌گیرند، دال بر فیلسوفی که مدافع استدلال شکاکانه‌ای است که کریپکی به ویتگنشتاین نسبت می‌دهد. با تمام بحث‌های موافق و مخالفی که حول این کتاب شکل گرفته، استدلالی که کریپکی بیان می‌کند به‌لحاظ محتوا نبوغ‌آمیز و به‌لحاظ نحوه بیان کم‌نظیر است، و مساله مساله‌ای است بسیار عمیق و پردامنه. کریپکی می‌نویسد: «از زمانی که برای اولین‌بار با استدلال زبان خصوصی و به‌طورکلی ویتگنشتاین متأخر مواجه شدم و از زمانی که شروع کردم به تفکر درباره آن به شیوه‌ای که در اینجا شرح و بسط داده شده، کار او در مورد قواعد، موقعیت محوری‌تری را در بحث‌های مربوط به آثار متاخر ویتگنشتاین به خود اختصاص داده است». (ص‌16 مقدمه) بااین‌حال، او تاکید دارد «احتمالاً بسیاری از صورت‌بندی‌ها و بازنویسی‌های من از استدلال به‌نحوی انجام می‌شود که خود ویتگنشتاین تاییدشان نخواهد کرد. پس مقاله حاضر را باید نه شرح و بسط استدلال ویتگنشتاین تلقی کرد و نه استدلال کریپکی. بلکه استدلال ویتگنشتاین آنچنان که بر کریپکی خطور کرده است، آنچنان‌که مساله‌ای برای او مطرح کرده است»، (ص5) درواقع از دید «کریپکنشتاین».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.