|

کتاب «قانون» ابن‌سینا

نجفقلی حبیبی در «همایش ابن‌سینا در متن آثارش»: قانون در طب یا به اختصار قانون، یکی از کتاب‌های ابن‌سینا در زمینه پزشکی ا‌ست که نزدیک به هفتصد سال در مراکز علمی اروپا تدریس ‌شده است. عبارت‌پردازی‌های مقدمه کتاب او بسیار اعجازآمیز است. ابن جمیع مصری به‌عنوان یکی از منتقدین سرسخت ابن‌سینا - چون ابن‌سینا هرچه را که می‌نوشته دوباره نمی‌خوانده - این کتاب را دارای اغلاط می‌دانسته، هرچند دست‌آخر مجبور می‌شود به فضائل کتاب معترف شود. ابن‌سینا دلیل نوشتن کتاب را درخواست یکی از دوستانش می‌داند. تصحیح کتاب قانون را به سفارش بنیاد بوعلی‌سینا انجام دادم و هرچه تلاش کردم از زیر بار این مسئولیت شانه خالی کنم نشد و بالاخره به این کار اهتمام ورزیدم. ابن‌سینا کتاب قانون را به پنج کتاب تقسیم کرده که قبل از او هم مرسوم بوده است. نخستین کتاب کلیات است که رنگ‌وبوی فلسفی دارد، کتاب دوم داروهای طبی، کتاب سوم که مفصل‌ترین بخش قانون است شامل توضیحات ابن‌سینا درباره اجزای مختلف بدن، کتاب چهارم درباره داروهای ترکیبی و کتاب پنجم درباره برخی بیماری‌هایی است که به بعضی از اعضاء بدن مربوط می‌شود. قدیمی‌ترین نسخه چاپی چاپ رم است که سال 1595 چاپ شده. البته در دوره‌های متأخر ابتدا مصری‌ها این اثر را چاپ کرده‌اند که به چاپ بولاق معروف است و سپس در دوره ناصرالدین‌شاه این اثر توسط حکیم‌باشی او تصحیح شده که این نسخه به نسخه چاپ تهران مشهور است. علاوه بر اینکه به سفارش بنیاد باید از نسخه‌های خطی مصر و تهران استفاده می‌کردم نسخه‌ای دیگر از این کتاب مربوط می‌شود به یکی از شاگردان درجه‌اول حکیم ابوالبرکات بغدادی معروف که ظاهرا خودش نیز بر این کار نظارت داشته که البته اکنون نیمی از این کتاب در اختیار من است و نیمی دیگر از این کتاب در کتابخانه‌ای در ترکیه موجود است. نسخه خطی دیگر این کتاب مربوط به قونوی شاگرد معروف ابن‌عربی است که سه‌بار این کتاب از تملک او خارج شده و دوباره به او بازگشته است. مهم‌ترین شرح که وی دیده است شرح قطب‌الدین شیرازی است با نام التحفه السعدیه که بسیار مفصل است و به چاپ امروز شاید به 2800-2700 صفحه برسد. التحفه السعدیه شرحی بر مقاله اول قانون ابن‌سینا است و در نه مجلد نوشته شده است. قطب‌الدین از خانواده‌ای که سابقۀ طبابت داشته‌اند برآمده و به دنبال تحقیق و پژوهش از کتاب قانون حتی تا مصر هم رفته است. او سال‌های عمر خود را صرف شرح قانون کرده است ولی این شرح فقط شرح بخش اول کتاب قانون است و تقریبا نیمی از کل کتاب اول را پوشش داده، یعنی این کتاب نیز فاقد بخش تشریح و برخی بخش‌های آخر کتاب اوست. یکی دیگر از شروح، شرح فخر رازی است که جدال زیادی به دنبال داشته است. همچنین شرح زین‌العرب مصری نیز وجود دارد که در ایران چندان مشهور نبوده. این شارح مصری هم روایت جالبی از به‌دست‌آوردن کتاب قانون دارد: تاجری که بیمار شده بود برای رفع بیماری به آنها مراجعت می‌کند و در ابتدا نه حاضر می‌شود کتاب قانون را به آنها بفروشد و نه آن را برای کتابت در اختیار آنها قرار ‌دهد تااینکه او از قاضی درخواست می‌کند تا تاجر به‌اجبار کتاب را در اختیار ایشان قرار دهد. همچنین در تصحیح این کتاب از شرح نخجوانی و شرح خونجی هم استفاده شد. در تصحیح این کتاب دو اصل بسیار مهم بوده است: نخست، متن به اثر مولف نزدیک باشد و دوم، با توجه به دشواری‌های این کتاب خواننده بتواند اثر را به‌سادگی بخواند. به‌همین‌دلیل دسته‌بندی‌های بیشتری انجام شد که کتاب برای خواننده قابل‌فهم‌تر باشد و این امر منجر به مطول‌تر‌شدن کتاب هم شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.