به بهانه انتشار ترجمه فارسی «تکرار» اثر سورن کیرکگور
باستانیان و مدرنها
مرتضی نوری
«تکرار» کتابی فلسفی- ادبی است که محتوایی فلسفی را در فرمی ادبی تجسم بخشیده و حتی به نحو ضمنی مدعی آن است که برخی محتواها ضرورتا بایستی در فرم ادبی مختص به خود تجسم یابند. این کتاب هم در عرصه فلسفه و هم در عرصه ادبیات و نقد ادبی گمنامانه تأثیرات ژرفی داشته است؛ نورتروپ فرای آن را «کتابچهای معرکه» میخواند و در اوج تحلیلهای هایدگر از زمانمندی دازاین نیز ردپایش دیده میشود. حتی خود کیرکگور در جایی آن را «کتابی عجیب و پرمغز» خوانده است. کتاب در نگاه نخست روایتی داستانی است که تحلیلهای جستهگریختهای متعلق به نفسشناسی، نقد هنری، الاهیات و فلسفه در آن یافت میشود. اثر به دو بخش تقسیم شده و چهار شخصیت اصلی دارد: کنستانتین کنستانتیوس (نامواره و مؤلف خیالی کتاب)، شخص جوان، دختر جوان و ایوب پیامبر. بخش نخست، روایت کنستانتین است از سفر فلسفی خودش و نیز داستان آشناییاش با شخص جوان؛ بخش دوم نیز به شکل نامهنگاری بین کنستانتین و شخص جوان است همراه با تحلیلهایی توسط کنستانتین. در بخش نامهنگاری به تحلیل نمونه ایوب پرداخته میشود. محتوا و روایت کتاب بر گرد مفهوم تکرار میگردد. البته در اینجا قلمرو رخدادن تکرار زندگی فرد است. در این کتاب، زندگی ایوب پیامبر مثَل اعلای رخداد «تکرار» دانسته شده است که عبارت است از بازیافتن امر ازدسترفته. به این معنا فرم کلی رخداد تکرار را میتوان در زندگی یعقوب و یوسف، و ابراهیم و اسحاق نیز مشاهده کرد. اما چون مشخصا برای فهم آثار کیرکگور ضروری است که مخاطب مستقیما با خود اثر دستوپنجه نرم کند، توضیحات بیشتر در باب محتوای کتاب نقض غرض است. ازاینرو میکوشم در حواشی محتوای کتاب حرکت کنم تا دستکم مقدمات بهتری برای فهم کتاب در اختیار مخاطب قرار گیرد. برای درک بهتر آثار فلسفی کیرکگور باید توجه داشت که این آثار اساسا متکی به مفاهیمی ماخوذ از فلسفه یونانیاند و درعینحال به مقولات ادیان ابراهیمی اشاره دارند. مثلا سهگانه اتوس (شخصیت)، پاتوس (شور و احساسات) و لوگوس (سخن و کلام) که در «فن خطابۀ» ارسطو سه رکن اصلی خطابه دانسته شده، بهترتیب در سه سپهر کیرکگوری زندگی اخلاقی، زیباشناسانه و دینی پژواک یافته است. همچنین پژواک مفهوم ارسطویی کینسیس (حرکت) را در مفهوم کیرکگوری اگزیستانس میبینیم؛ چراکه اساس اگزیستانس فرد در نظر کیرکگور شور است؛ و شور گذشته از دیگر وجوه، بنیاد اصلی زمانمندی اگزیستانس فرد است. در «تکرار» مشخصا با یک دوگانه خاص مواجهیم که در دیگر آثار کیرکگور نیز به آنها برمیخوریم: تقابل بین یادآوری (recollection) و تکرار (repetition). کیرکگور در همان آغاز کتاب میگوید یادآوری حرکتی است رو به گذشته و تکرار حرکتی است رو به آینده. به تعبیر دقیقتر، یادآوری حرکتی است که گشاینده افق گذشته است و تکرار حرکتی است که گشاینده افق آینده است. حتی این تقابل به عرصه تقابلهای تاریخی نیز بسط مییابد؛ یادآوری «کانون شور اندیشه یونانی» است و تکرار «مقولهای اساسا مدرن (مسیحی) است». ازهمینرو نبایست مفهوم کیرکگوری شور را صرفا با انرژی هواخواهانه یا بسط عرفانی اشتباه گرفت. بلکه منظور از شور اساسا آن علاقه بنیادینی است که زمانمندی زندگانی فرد را جهت میدهد. بنابراین در نظر کیرکگور شور میتواند به شکل لذتطلبی، عشق اروتیک، عشق الهی، عزم اخلاقی و ایمان درآید. اما سه شکل اصلی شور را میتوان بر اساس سه سپهر بنیادین زندگی تشخیص داد. در سپهر زیباشناسانه، کانون شور امری بیرونی و متناهی است که هدف ناآگاهانهاش فراموشی خویشتن (اتوس) است؛ در سپهر اخلاقی، کانون شور، وجه درونی یا اتیکال است و هدف آگاهانهاش فراموشی امور بیرونی است؛ و در سپهر دینی، شور همان ایمان است که در آن بهواسطه علاقه نامتناهی به امری متناهی با امر نامتناهی نسبت برقرار میشود. اما موضع کیرکگور در باب تاریخ دوپهلو و پیچیده است. میتوان گفت اینجا هم با ترکیبی از نگرش یونانی و نگرش ابراهیمی مواجهیم. در نگرش یونانی، تاریخ تماما عرصهای امکانی است و برخلاف نظر هگل ضرورت در آن راه ندارد. بر اساس صرف این نگرش، کیرکگور دلیل موجهی ندارد که بین باستانیان و مدرنها، یا یونانیان و مسیحیان تمایزی ذاتی برقرار کند. زیرا برای این کار باید وجه تمایزی ضروری بین این دو دوران تاریخی برقرار کند؛ درحالیکه اگر تاریخ صرفا عرصهای امکانی باشد بین یک دوره تاریخی و دوره دیگر وجه تمایزی ضروری یافت نمیشود و هیچکدام بر دیگری ترجیح ندارند. اما وجه ابراهیمی نگرش کیرکگور به تاریخ متکی بر تفسیری خاص از عیسی است که تعبیر فلسفیاش عبارت است از حضور لازمان در زمان. بنابراین از نظر کیرکگور زندگانی عیسی، نقطهای ارشمیدسی است که کل زمان بر محور آن «میگردد». ازاینرو، برای کیرکگور تنها تمایز قاطعی که در تاریخ وجود دارد تولد و زندگی و مرگ مسیح است. چراکه با حضور عیسی «همهچیز خلقتی دوباره یافت». بر اساس این نقطه ارشمیدسی است که وی بین یونانیان و مسیحیان تمایزی قاطع برقرار میکند. اما در نظر کیرکگور محل برقراری نسبت با حقیقت، نه قلمرو دولتشهر و نه قلمرو امت، بلکه فرد است. ازاینرو، وی هر یک از این دو دوره تاریخی را به محک والاترین افراد آن دوره میزند و نه برعکس. و برهمیناساس سقراط را بالاترین حد بشریت میداند در تقرب به حقیقت. زیرا بشر با صرف توان بشری خویش تنها میتواند به این آستانه در رسد که از حقیقت هیچ نمیداند و نسبت به آن نادان است. و این مقام چیزی نیست جز فلسفه به معنای سقراطی آن. درمقابل، «مدرن» در نظر وی یعنی آن دوره تاریخیای که بشر پس از حضور مسیح از سر میگذراند. و در این دوران هر آنکه بخواهد ادعایی افزونتر از ادعای سقراطی فلسفه داشته باشد، لاجرم بایستی از طریق نسبت برقرارکردن با مسیح چنین کند. بهاینترتیب با این دوگانه مواجهیم: یا جهل سقراطی یا ایمان مسیحی. در این میان هگل از جمله کسانی است که میکوشند بین این دو موضع آشتی برقرار کنند. و کیرکگور چنین تلاشهایی را مضحک میشمارد. بر اساس همین دوگانه باستانیان و مدرنها، میتوان طبقهبندی آثار کیرکگور را نیز بهتر درک کرد. خود کیرکگور در اثری کوتاه با عنوان «نظرگاه فعالیت من در مقام نویسنده»آثارش را به دو دسته آثار زیباشناسانه و آثار دینی تقسیم میکند. تمام آثار زیباشناسانه با نامواره (اسم مستعار) منتشر شدهاند، و تمام آثار دینی به نام خود کیرکگور انتشار یافتهاند. عموم آثاری که در بین مفسران و نیز علاقهمندان مشهور است جزو آثار زیباشناسانه اوست (از جمله «یا این/یا آن»، «ترسولرز» و نیز «تکرار»). اما گذشته از این تفاوتهای فرعی، تمایز اصلی این دو دسته آثار در نحوه برقراری نسبت با حقیقت است. آثار زیباشناسانه هم از حیث محتوا و هم از حیث فرم، «به نحو غیرمستقیم» در پی حقیقتاند؛ درحالیکه آثار دینی در کار بیان «مستقیم» حقیقتاند. به نحو فشرده میتوان گفت نسبت غیرمستقیم با حقیقت در والاترین شکلش یعنی شناخت حقیقت بهواسطه جهل به آن. و نسبت مستقیم با حقیقت در والاترین شکلش یعنی شناخت حقیقت بهواسطه ایمان به آن. در شکل نخست، حقیقت به شکل امر ناشناختنی بر فرد پدیدار میشود و در شکل دوم، حقیقت به شکل امر ضدشناخت بر فرد پدیدار میشود. در «تکرار» نیز با برخی صورتهای این دوگانهها مواجهیم. شاید بهترین راهنمای مواجهه با این کتاب، چنانکه در همان آغاز کتاب آمده است، تقابل بین «یادآوری» و «تکرار» باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.