درباره اجرای اخیر نصیر ملکیجو
اشباح اشیا و قد کوتاه قامت ما
محمدحسن خدایی
برونو بتلهایم در کتاب «افسون افسانهها»، با خوانشی روانکاوانه از «سفیدبرفی» بهدرستی اشاره میکند چگونه کوتولهها، موجوداتی هستند که هیچگاه نخواهند توانست به صورت انسانی کامل رشد کنند و برای تمامی عمر در سطح پیشاادیپی متوقف شدهاند. کوتولهها پدر و مادر ندارند، عشق را تجربه نمیکنند و هیچگاه ازدواج نکرده و فرزندی هم نداشته و جنسیتشان اغلب مذکر است؛ موجوداتی که همیشه مشغول کار سخت و رعایت انضباط هستند. در روایت کلاسیک از سفیدبرفی، کوتولهها کارگران سختکوش استخراج فلزات گرانبها در دل معادن زیرزمینی هستند؛ نکتهای که مناسبات مادی جهان قدیم را در غیاب پول بهخوبی نشان میدهد. نصیر ملکیجو در مقام نویسنده و کارگردان نمایش «سفیدبرفی و هفتکوتوله»، در پی ترجمان مناسبات جهان قدیم افسانهها به دوران معاصر و عصر سرمایهداری متأخر است؛ جهانی که در غیاب عاملیت و سوژگانی انسان مدرن، انبوهی مردمان کوتاهقامت به وجود آورده که در مقابل مهابت کالا و تفوق اشیا، احساس تلخ کوتولهماندگی داشته و مدام میل آن دارند که به لطایفالحیل قد کشیده و هماندازه با جهان جدید شوند. روایت فشرده و خلاقانه نصیر ملکیجو از سیر تطور کوتولگی در دوران معاصر، از تولد، بلوغ، کار تا مصرف، نشان از ساختارهای متصلبی است که از قضا کوتاهقامتی و سرکوبشدگی را میطلبد. کوتولههای عصر مدرن، موجوداتی میانمایه هستند که زیست مشابهی را از سر میگذرانند و آرمان نهاییشان، قدکشیدن و بالارفتن به هر قیمت است. همهچیزشان در نسبت با عظمت جهان کالاییشده جدید تعریف شده و به پیش میرود؛ جهانی که ابعاد غولآسا به محصولاتش بخشیده و با دستمزد اندکی که در قبال کار سخت میپردازد، امکان تهیه و مالکیت همان محصولات را بیشازپیش ناممکن کرده است. نمایش با غیاب سفیدبرفی همراه است. اگر سفیدبرفی را همان ابژه میل هفتکوتوله در قصه پریان جهان افسانه فرض بگیریم، جهان سرمایهسالار معاصر، سفیدبرفی را به میانجی کالا و اشیا احضار کرده و عینیت میبخشد تا امکان میلورزی و تصاحب آن را برای کوتولههای جهان جدید، وانموده کند. بیجهت نیست روایت نمایش هم بر مدار مواجهه کوتولهها با انواع کالا، قسمتهایی از بدن انسان و اشیایی که ابعاد غیرمتعارفی دارند، بنا شده و به پیش میرود. حتی روایت ملکیجو از تعداد کوتولهها کاسته و بهنظر اشارهای است استعاری و البته هوشمندانه به منطق سرمایهداری در کاهش نیروی کار و ثابت نگهداشتن ساعات کار چراکه برای انباشت سرمایه و بالابردن سود، باید از نیروی کار بیشترین بازده را طلب کرد. نمایش سفیدبرفی و هفتکوتوله، همچون نمایش «مسخ» در بازنمایی اغراقشده اندامها و اشیا، منطق بوطیقایی درستی را انتخاب کرده و برخلاف نمایش «کرگدن» و تا حدی «کولا» مقهور این اغراقنمایی افراطی نشده است. بازی بازیگران، در خدمت کلیت نمایش است و از تقسیمبندی بازیگر اصلی و فرعی آنچنان خبری نیست گواینکه برای نقد جهان از مدار خارج شده و طبقاتی، بهترین شیوه کار همین تولید تئاتر به شکل گروهی و دورشدن از مراتب اقتدار و بازیگرسالاری است؛ نکتهای که در غیاب سفیدبرفی و حضور تمامعیار کوتولههای بینامونشان، مشهود است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.