استادی که مریدپروری نکرد
مرتضی بیکبیاتی
یازدهم شهریور مصادف با سالگرد فوت استاد روانشاد دکتر امیرناصر کاتوزیان است. کسی که در علم حقوق ایران معاصر قله رفیع و بیبدیل علم و اخلاق یا به تعبیر دیگر فضل و فضیلت را فتح کرد. او از سویی بهعنوان دانشمندی برجسته و پرکار و نظریهپردازی موفق و تحقیقگری تحلیلگر و ازسوی دیگر بهعنوان شخصیتی متعهد و اخلاقمدار و آزادهای آرمانگر و آرماننگر و آرمانگرا که اخلاق و آزادگی را جوهره و خمیره حق و عدالت میدانست، گواهان و شواهدی بر مدعای صاحب این قلم است، البته که بر بزرگی و والایی شخصیت و افکار و آثار این حقوقدان محبوب میتوان نمونهها و دلایل دیگری اقامه کرد که در این مجال نگارنده قصد دارد به برخی از دستاوردها و ارمغانهای علمی و اخلاقی آن فقید بپردازد:
علم حقوق به خاطر آنکه علمی تجربی است و همچنین بهدلیل آنکه در تدوین و تکمیلش متأثر از احکام و آرا و رویههای قضائی و عرف و نظرات گوناگون است و بهخاطر تأثیرات عمیقی که از فقه اسلامی بر روند تکمیل و تکوین و تدوین آن مترتب است؛ معرکه آرا و اختلافنظرهای متعدد و متنوع است. علم حقوق با دیدگاههای فقهی و فلسفی، نظریات حقوقی سایر کشورها، دامنه اندیشهها و افکار گاه متفاوت و گاه متناقض و گاه متعارض و متضاد و با مسائلی دیگر روبهروست. با وجود تمامی این موارد هیچگاه همین عوامل باعث نشد تا کاتوزیان برای بیان نظریهها و استنباطهای خویش و در نتیجه برای ترویج و تحکیم هرچه بهتر و هرچه بیشتر پژوهشهایش صفی (طویل) از طرفداران و شاگردان و پیروان خود تشکیل دهد. از این نظر هم باب حزب و جناح و مکتبی برای خود باز نکرد و باز برای گرمی بازار خود بهاصطلاح به شیوه مراد و مریدگری بههیچوجه متوسل نشد. از جهت دیگر کاتوزیان برای سایر علمای علم حقوق که در فضای علمی و دانشگاهی آنان را بهعنوان «مشهور» حقوق مینامند و میدانند و به زعم بنده نگارنده، هر یک از ایشان مراجع حقوق معاصر ایران هستند (شادروانان دکتر سیدحسن امامی و دکتر مهدی شهیدی و از استادان حاضر که چراغ عمرشان پرفروغتر باد... دکتر جعفر جعفریلنگرودی و دکترسیدحسین صفایی) به طور پیوسته و همیشه در تمام تألیفات و ارجاعات خود ادب و احترام و اخلاق و حرمتگزاری تمام را نسبت به نامبردگان به شایستگی ادا کرد و حق قلم را ایفا و حق حقوق را پاس داشت و بنا به قول یکی از شاگردان آن مرحوم که در دانشگاه، استاد نویسنده این سطور بوده است؛ حقوق را در تمامی شئون زندگی حتی در کوچکترین و سادهترین و بلکه پیش پا افتادهترین موضوعات و مسائل آن را رعایت و خود را مقید دانستند تا ذرهای از این حصار و حریم حق عدول نکنند و باوجود اختلافنظرهای علمی بسیار، قطرهای کینهورزی و بیاخلاقی و ناجوانمردانگی در دریای معرفت و منش و ادب و اخلاق و فروتنی و دانش علمی ایشان راه نیافت. از دیگر تأثیرات اخلاقی این دانشمند حقوق باید بهتربیت دانشجویان بیشمار اشاره کرد که در شرایط گاه ناهمگون و نامساعد با تمام مشکلاتی که ایشان در طول حیات داشتند، هیچگاه این موارد مانعی برای ارتباط و اتصال ایشان با جامعه دانشگاهی نشد و افزون بر این تألیفات و آثار استاد کاتوزیان درعین تنوع و گوناگونی که بیشتر متفاوت از آرای پیشينیان و علمای سلف (در اغلب موارد با استناد و اتکا به دیدگاههای پیشينیان) به سبک و شیوهای نوین و امروزین نگارش یافته است، باید اشاره کرد. همچنین باید به ذکر ویژگی قلم و نثر این حقوقدان بپردازم که در تألیف، این نویسنده از منطق ذهنی و ذهن منطقی منسجم و ساختارمند برخوردار است. کتاب یگانه فلسفه حقوق در سه مجلد از تألیفات مهم و مؤثر دکتر کاتوزیان، شاهدی برای اخلاقمداری و زیست اخلاقی فاخر و فخیم حقوقدان ما در راستای حق و حقیقت و عدل و عدالت است. این اثر که در سراسر حقوق اسلامی ایران همچنان نظیرش به وجود نیامده است و 30 سال از عمر پربرکت کاتوزیان را به خود اختصاص داده است، یکی از همین موارد یادشده است، اما شاید به عقیده بنده شناسنامه تألفیات استاد، کتاب ارجمند و البته ارزشمند قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی است؛ چنانکه اگر در پیکره نظم و برقراری و ثبات آن در جامعه، قانون مدنی را که استخوان و ستون فقرات قانون در تجلی روابط و تعاملات مردم در جامعه بدانیم، کتاب مذکور را باید عضلهها و ماهیچهها و بازوان قدرتمند این اندام به حساب بیاوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.