|

نظریه‌ نولیبرالی جامعه

سایمون کلارک . ترجمه‌ علیرضا فدائی‌پور

نولیبرالیسم، خود را به‌مثابه آموزه‌ای مبتنی‌بر حقایق انعطاف‌ناپذیر علم اقتصاد مدرن معرفی می‌کند. باوجوداین، اقتصاد مدرن، به‌رغم جلوه‌گری‌های علمی‌اش، نه یک رشته‌ علمی، که بسط و توسعه‌ یک نظریه‌ اجتماعی بسیار خاص است که در تفکر غربی چنان عمیق حک شده که گویی به بخشی از همان عقل سلیم و متعارف بدل شده است؛ اگرچه مفروضات بنیادین‌اش کاملا واهی است. بن‌مایه‌های اقتصاد مدرن و ایدئولوژی نولیبرالیسم به آدام اسمیت و اثر بزرگ او «ثروت ملل» می‌رسد. این بنیان‌ها در طی دو قرن گذشته، با دقت تحلیلی بیشتری شکل گرفت و بسط و گسترش یافت، اما مفروضات اساسی نولیبرالیسم همچنان همان‌هایی هستند که آدام اسمیت مطرح کرده بود. آدام اسمیت، «ثروت ملل» را در نقد فساد دولت مرکانتیلیستی نوشت که از سود‌های ناشی از مالیات‌ستانی از بازرگانی و صدور مجوز برای انحصارات تغذیه می‌کرد و در پی حمایت و تداوم سازوبرگ گران‌بهای نظامی و تحمیل جنگ‌های پرهزینه بود. نظریه‌هایی که پشتیبان مفهوم دولت در معنای «مبادله‌ حاصل‌جمع صفر» بود که در آن سود یک طرف به معنای زیان طرف مقابل بود و بنابراین سود بیشینه را می‌بایست از طریق زور و فریب، به دست آورد. مبنای نقد اسمیت این بود که ثروت یک ملت نه از انباشت ثروت توسط دولت به هزینه‌ شهروندانش و نیروهای خارجی بلکه از توسعه‌ تقسیم کار ناشی می‌شود. اسمیت به‌مدد این استدلال که مبادله‌ آزاد نوعی مبادله است که ضرورتا در آن هر دو طرف منتفع خواهند شد بن‌مایه‌های نولیبرالیسم را پی می‌ریزد، چراکه هیچ‌کس داوطلبانه، در مبادله‌ای که طی آن متضرر شود شرکت نخواهد کرد. همان‌گونه که میلتون فریدمن خاطرنشان کرده است، نولیبرالیسم بر پایه این گزاره بنیادی که هردو طرف یک دادوستد اقتصادی از آن، منتفع می‌شوند و از سوی هر دو طرف به گونه‌ای داوطلبانه ترتیب داده شده، استوار است (فریدمن 55:1962) درنتیجه، هرگونه اعمال محدودیت بر آزادی تجارت به دلیل انکار فرصت ارتقای موقعیت افراد، سلامت عمومی را کاهش خواهد داد. به‌علاوه، بنابر استدلال اسمیت، توسعه‌ بازار، موجب ارتقای تخصصی‌شدن و همین‌طور توسعه‌ تقسیم کار خواهد شد. مزایایی که به سبب مبادله، حاصل می‌شوند مزایایی ‌است که به علت افزایش تقسیم کار حاصل می‌شوند که بین هردو طرف مبادله، مشترک است. دلالت بلافصل استدلال اسمیت این است که هرگونه مانعی در برابر آزادی مبادله، محدودکننده‌ توسعه‌ تقسیم کار و درنتیجه مانع رشد ثروت یک ملت و همین‌طور افزایش میزان خوشبختی یکایک شهروندان آن خواهد بود. به دلیل اهمیت منافع سیاسی وابسته به دولت مرکانتيلیستی و نظام استعماری، آدام اسمیت انتظار نداشت که استدلال‌های علمی‌اش تأثیر زیادی داشته باشد. اما از شوخی روزگار کتاب اسمیت در همان سال 1776 منتشر شد که بنیان نظام مرکانتیلیستی با اعلامیه‌ استقلال مستعمره‌های آمریکایی فروریخت. وقتی حاصل استقلال آمریکا نه فقیرشدن بازرگانان و دولت بریتانیا که رشد پویای تجارت در اقیانوس اطلس بود، پیدا بود که استدلال اسمیت بیشتر تقویت می‌شد. موج جدید رفاه تنها به سبب جنگ‌های طولانی پرهزینه‌ فرانسه متوقف شد. در ابتدای قرن نوزدهم آموزه‌های اسمیت از حمله‌ براندازانه به دولت طفیلی به نوعی راست‌آیینی ایدئولوژیک دولت لیبرالی تغییر ماهیت داد (کلارک 1988). نقش دولت دیگر نه اعمال محدودیت‌های تجاری و بستن مالیات بر آن بلکه استفاده از تمامی توانمندی‌هایش برای توسعه‌ آزادی تجارت هم در داخل مرزهای ملی و هم فراسوی آن بود. پروژه‌ نولیبرالی نولیبرالیسم نمایانگر تأکید مجدد بر باورهای بنیادی اقتصاد سیاسی لیبرالی است که ایدئولوژی سیاسی مسلط قرن نوزدهم، بالاخص در بریتانیا و ایالات متحده آمریکا بود. استدلال‌های اقتصاد سیاسی، بیشتر بر مدعا و شهود مبتنی بود تا تحلیل‌های دقیق، اما قدرت این استدلال‌ها بیشتر بر جذابیت ایدئولوژیک‌شان استوار بود، تا دقت تحلیلی آن. در اواخر قرن نوزدهم هم‌زمان با رشد مطالبات برای «اصلاحات اجتماعی» به سبب رشد طبقه‌ کارگر سازمان‌یافته‌تر و افزایش آگاهی از «مسائل اجتماعی» ناشی از توسعه‌ سرمایه‌داری، جذابیت ایدئولوژیک لیبرالیسم رو به افول بود. شاخه‌های مسلط اقتصاد، دیگر برمبنای اولویت بازار تقاضا برای اصلاحات اجتماعی را منکر نمی‌شد، بلکه درعوض با تصدیق «نواقص بازار» که به این واقعیت منتهی شد که اقتصاد بازار از آرمان لیبرالی دورتر است، درصدد بود دامنه‌ اصلاحات را به رسمیت بشناسد و محدود سازد. مدل لیبرالی جامعه همچنان آرمانی ماند اما تأیید شد که صرفا با نیروی بازار نمی‌توان به این آرمان دست یافت و باید آن را با دست هدایتگر دولت همراه ساخت. اصلاحات اجتماعی جزئی در سرتاسر نیمه‌ نخست قرن بیستم، پس از پایان جنگ جای خود را به اصلاحات نظام‌مندانه‌تر «دولت رفاه کینزی» داد که بر کاربرد نظام‌مند سیاست مالی به‌مثابه ابزار بازتوزیع و تنظیم کلان اقتصادی برای اصلاح نواقص بازار مبتنی بود. نولیبرالیسم به‌مثابه پاسخی ایدئولوژیک به بحران «دولت رفاه کینزی» که در نتیجه‌ بحران‌ تعمیم‌یافته‌ سرمایه‌داری شتاب یافته بود، همراه با بحران‌های پایان رونق بازسازی دوران پس از جنگ در کنار هزینه‌های فزاینده‌ آمریکا در جنگ ویتنام در آغاز دهه‌ هفتاد میلادی پدیدار شد. این بحران خود را در کندشدن شتاب انباشت جهانی سرمایه‌داری نشان داده که در همراهی با تورم فزاینده و دشواری فزاینده‌ کسربودجه‌ دولت‌ها، آنها را مجبور به اعمال سیاست‌های پولی انقباضی و طرح‌های کاهش هزینه‌های دولتی ساخت. ادعا شد آنچه نمودار شکست شرمگینانه‌ کینزگرایی است، حسن مثبت نولیبرال‌ها است که بار دیگر بر جزمیت سنتی لیبرالی نیروهای روان‌ساز بازار تأکید داشتند؛ مدعایی که به نظر می‌رسید توسعه‌ سرمایه‌ جهانی بر اساس آزادسازی افزون‌تر بازار جهانی آن را توجیه می‌کند. قدرت نولیبرالیسم مرهون جذابیت ایدئولوژیکش است، اما نولیبرالیسم صرفا یک ایدئولوژی نیست و مدعی اتکا بر بن‌مایه‌های علمی اقتصاد لیبرالی مدرن است. اقتصاد نولیبرالی کنونی کمتر از نسخه‌ مقدم قرن‌نوزدهمی‌اش متکی بر مجموعه‌ای از ادعاهای ساده‌انگارانه درباره‌ ماهیت بازار و رفتار کنشگران بازار نیست. اقتصاددانان منتقد نولیبرالیسم مکررا نشان داده‌اند که مفروضاتی که مدل نولیبرالی مبتنی‌بر آن است چه‌قدر محدودکننده و غیرواقعی است. اما این استدلال که الگوی نولیبرالی غیرواقعی است تا حدودی نادیده‌گرفتن مسئله‌ اصلی است، زیرا الگوی نولیبرالی خیلی مدعی نیست که جهان را چنان که هست توصیف می‌کند، بلکه مدعی توصیف جهانی است که باید باشد. مسئله‌ نولیبرالیسم ساختن مدلی بسنده‌تر برای جهان واقعی نیست، بلکه ساختن جهانی واقعی است که با الگویش همخوانی بیشتری داشته باشد. این صرفا بازی فکری نیست، یک پروژه‌ کاملا حقیقی سیاسی است که تحقق آن تسخیر فرمانروایی نیروهای اقتصادی، سیاسی و فکری جهانی بوده به‌نحوی‌که همه‌ این نیروها بسیج می‌شوند تا پروژه‌ نولیبرالی برای کشاندن مردم جهان در بند داوری و اخلاق سرمایه را تحقق بخشند. مطلب حاضر بخشی است از مقاله «نظریه‌ نولیبرالی جامعه» در سایت نقد اقتصاد سیاسی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.