خيريني كه در جايگاه بدهكار قرار ميگيرند!
رضا درمان. مدیرعامل جامعه یاوری فرهنگی
در سالهای اخیر موضوع حضور خیرین و آوردههای نقدی و غیرنقدی آنها در موضوع مدرسهسازی به امری دائمی و پیوسته تبدیل شده که همهساله آمار کمکهای ایشان رو به افزایش است. نیت خیرین هرچه باشد - برخاسته از دیدگاههای سنتی یا روشنفکرانه - به نظر میرسد آسیبهایی جدی به این موضوع در سالهای اخیر وارد شده که میتواند تغییراتی در روندهای آتی این موضوع ایجاد کند. شاید در این فرصت کوتاه بتوان به برخی از سرفصلهای این آسیبها اشاره کرد. 1 تابلوهای کاشیکاریشده: در سالهایی که در مقام مدیرعامل یک مؤسسه مردمنهاد فعال در حوزه مدرسهسازی مشغول خدمت به مردم بودهام، بارها دیدهام که بودن یا نبودن یک تابلوی کاشیکاریشده میتواند بر تصمیم بانی برای انجام پروژه اثر فراوانی داشته باشد. پروژههایی که تابلوی کاشیکاریشده ندارند (مثل کانکسهای یککلاسه) یا تجهیزات جانبی مدارس مثل سرویسهای بهداشتی، دیوارکشی محوطه و امثال آنها، در این شرایط معمولا نادیده گرفته شده و کمتر کسی همت به انجام آنها میگمارد. از آسیبهای ناشی از این دیدگاه میتوان به نبود امکان گردآوری آوردههای اندک برای ساخت یک پروژه متوسط یا بزرگ اشاره کرد. یک مدرسه طبعا میتواند یک تابلو و یک نام داشته باشد. ازآنجاییکه تمام مشارکتکنندگان از حق مسلم خود برای نامگذاری مدرسه گذشت نمیکنند؛ بنابراین کار مشارکتی و جمعی نیز مقدور نخواهد بود. 2 قطع ارتباط بانی با مدرسهای که ساخته: بهندرت بانیانی را میشناسم که بعد از مراسم افتتاح مدرسه و گرفتن عکسهای یادگاری با دانشآموزان و ساختمان مدرسه، دوباره سفری به محل مدرسه داشته و ساعاتی را با دانشآموزان آن مدرسه بگذرانند. البته نمونههای استثنا وجود دارد؛ ولی این رفتار عمومی بانیانی است که در این حوزه وارد میشوند؛ بهویژه اگر خود از اهالی محلی نبوده یا وابستگی و ارتباطی با محل جغرافیایی پروژه نداشته باشند. 3 مقایسه و ارزشگذاری مدارس براساس متراژ و تعداد کلاس درس: گاهی دیده میشود که حتی در انجام یک کار عامالمنفعه نیز مترهای رایج در زندگی روزمره ما (مانند پول، مترمربع زیربنای ساختمان، مرغوبیت مصالح، مرغوبیت زمین و...) ملاک انتخاب و تصمیمگیری میشوند. در این صورت بانی محترم برای ارزشگذاری پروژهای که ساخته است، مدلی برای محاسبه ارزش افزوده حاصل از کار انجامشده نداشته و مجبور است به این مترهای رایج متوسل شود. 4 بانی در جایگاه بدهکار: بارها دیدهام شخص خیری برای شروع پروژهای پیشقدم شده و کار را آغاز میکند. در میانه مسیر به دلایل مختلف از ادامه کار مجبور به انصراف میشود. در چنین شرایطی نظام حاکم بر سازمان نوسازی مدارس و جامعه خیرین مدرسهساز با ایشان در جایگاه یک متخلف و بدهکار برخورد میکنند. بهطورکلی میتوان گفت برای تعامل با خیرین اگرچه در یک فضای غیرانتفاعی تفاهمنامهای ساده امضا میشود؛ اما رفتارهای متولیان موضوع بهگونهای است که گویا در یک معامله انتفاعی غش اتفاق افتاده و بانی پروژه ملزم به جبران خسارت خواهد بود. این مدل تعامل با خیرین موجب خواهد شد تا حضور آنها در این حوزه پس از انجام محاسبات فراوان و بررسیهای زیاد - و شاید بهسختی - صورت گرفته و البته شاید این موضوع زمینه بروز رفتارهای غیرمنطقی از سوی بانی (مثل چانهزنی درباره قیمت تمامشده مترمربع ساختمان و...) نیز باشد. همیشه نگران این موضوع هستم که بهزودی مدیران نوسازی مدارس در برخی از استانها در زمان عقد تفاهمنامه ساخت مدرسه از بانی پروژه درخواست یک فقره چک تضمین نیز کنند! اما حرف آخر: سازمانهای مردمنهاد در کشور ما در حال تجربه رشدی سریع از نظر ابعاد سازمانی و کیفیت کار هستند. در این مسیر کمبود منابع مالی مورد نیاز آنها برای تأمین مالی پروژههای عامالمنفعه تعریفشده در آنها، موضوعی واضح و بدیهی است. ازآنجاییکه بسیاری از زیرساختهای مورد نیاز در روشهای مدرن تأمین مالی - همگام با سایر کشورهای دنیا - در ایران فراهم نیست؛ بنابراین رقابت شدیدی برای جذب حداکثری منابع موجود میان سازمانها در آیندهای نزدیک اتفاق خواهد افتاد. به عبارتی اگر رفتارهای متولیان دولتی موضوع مدرسهسازی (و سازمانهای تنیدهشده به بدنه دولت مانند جامعه خیرین مدرسهساز) در مدلسازی و تدوین مقررات برای شناخت آسیبهای بالقوه و یافتن راهحل مناسب برای آنها اصلاح نشود، بهزودی شاهد کاهش میزان کمکهای مردم به این حوزه خواهیم بود. فعالان سایر حوزههای مردمنهاد همه به دنبال تجهیز سازمان خود به ابزارهای مدرن درآمدزایی و بازاریابی بوده و بهراحتی قادر خواهند بود تا در این رقابت مسیر منابع مالی را به سمت خود تغییر دهند. پیشنهاد میکنم وزیر محترم آموزشوپرورش در دولت دوازدهم وجود این مشکلات (و بسیاری از موارد مشابه به آنها) را به رسمیت شناخته، از تخصص و تجربه سازمانهای مردمنهاد فعال در این بخش بهره گرفته و با تکیه بر متدهای علمی به تدوین مدلی برای تعامل صحیح میان وزارت آموزشوپرورش و خیرین مدرسهساز (افراد حقیقی یا سازمانها و مؤسسات حقوقی) بپردازد. وجود یک مدل روشن و شفاف که متضمن تعریف جایگاه صحیح خیرین در بخش آموزش کشور باشد، میتواند اثرات بسیار شگرفی در حمایت مردم و شرکتهای انتفاعی از موضوع مدرسهسازی و مدرسهیاری داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.