جایگاه نظام آموزشوپرورش در توسعه
بررسی روشهای تأمین منابع مالی
سعید قاسمیان
جامعه ما در سال اول برنامه ششم توسعه جمهوری اسلامی ایران مسائل عمدهای را پیشرو دارد که برخی از آنها عبارتاند از: تأمین امکانات لازم برای ارتقای کیفیت زندگی بیش از 80 میلیون نفر از جمعیت کشور، نوسانات درآمد دولت با تغییرات قیمت نفت، ضرورت بهرهبرداری علمی از منابع و امکانات کشور و جلوگیری از بههدررفتن آنها، گسترش شهرنشینی و سکونت بیش از 74 درصد از جمعیت در شهرها، تهاجم فرهنگی بیگانگان و گسترش آسیبهای اجتماعی و ضرورت ایمنسازی کودکان، نوجوانان و جوانان کشور، رعایت حقوق شهروندی، انقلاب علمی و تکنولوژیکی و ارتقای ارتباطات در قالب شبکههای اجتماعی و نوآوریهای گسترده در فناوری اطلاعات و ضرورت بهکارگیری آن در بخشهای مختلف اقتصادی و اجتماعی کشور، ضرورت استفاده بهینه از منابع موجود و رعایت نکات زیستمحیطی، عدم تعادل و توازن در توزیع جمعیت، فعالیتها و منابع و امکانات در استانهای کشور و ضرورت دستیابی به رتبه بسیار بالا در توسعه انسانی، همهجانبه و پایدار و تحقق اقتصاد مقاومتی. زمانی که به آینده و مسائل آن نگاه میکنیم، بهطور طبیعی توجه ما به این نکته مهم جلب میشود که راهحل اساسی و اصلی رفع مشکلات و مسائل آینده کشور و همچنین یافتن جایگزینی مناسب برای ثروتهای زیرزمینی و نیز پاگذاشتن به عرصه علمی جهان و تحقق اهداف چشمانداز 1404، رویآوردن به استعدادهای خدادادی مغزهای جمعیت کشور (معادن روی زمین) است که باید آنها را به شیوههای علمی، تربیتی و روشهای مناسب مبتنیبر علم روانشناسی و علوم تربیتی پرورش داد. بهعبارت دیگر چاره کار پرداختن به آموزشوپرورش نسلهاست و لازمه این مهم آغاز مرحله جدیدی در نظام آموزشوپرورش کشورمان برای دستیابی به اهدافی نظیر پرورش ارزشهای دینی، فرهنگی و علمی مبتنیبر جدیدترین روشها و دستاوردهای آموزشی است. برای تبیین نقش و جایگاه آموزشوپرورش در دستیابی به توسعه، دیدگاه دو نفر از صاحبنظران و متخصصان توسعه کشور را به اختصار مرور میکنیم. توسعه در گرو اهميتدادن به آموزش ابتدايي زندهیاد دکتر «حسین عظیمی» ضمن برشمردن ویژگیهای آموزشوپرورش، شامل فراگیری، متکیبودن بر پرورش انسانهای نو و اجتماعیکردن انسانها به اصلاح نگرش حاکم بر این آموزشها تأکید میکند و برای نوسازی نظام آموزشوپرورش میگوید: «برای توسعه کشور باید بفهمیم آموزش ابتدایی و راهنمایی (متوسطه)، آموزش پایه و اصل است. این آموزشها باید جدی گرفته شده و برای آن معلمان ویژه تربیت شوند. باید فضاهای زیبایی برای این مدرسهها طراحی کرد. باید مدیریت این مدارس را به افراد بصیر، آگاه و باتجربه سپرد. باید کاری کرد که با روشهای غیرمستقیم، دانشآموز این مدارس وقتی اسم کتاب، اسم علم، اسم معلم، اسم آزادی، اسم قانون، اسم کار، اسم مسئولیت اجتماعی و تحولاتی از این قبیل را میشنود، حس کند که بوی طراوت و زیبایی بهار را میشنود. باید بهترین خاطرات او از دوران تحصیلش باشد. خلاصه باید چنان رفتار کرد که وقتی دانشآموز بزرگ شد، از زورگویی متنفر باشد، به کتاب و به علم عشق بورزد، به آزادی پایبند باشد، کار را دوست داشته باشد و... . متأسفانه مدارس امروز ما این سامانها را ندارند. در سالهای گذشته که تعداد دانشآموزان به طور مداوم زیاد میشد، شاید فرصت نبود که به این مسائل بپردازیم، ولی از یاد نبریم حال که فشار کم شده باید کوشش ما برای بازسازی مدارس چند برابر شود». دکتر محمود سریعالقلم، از استادان بنام توسعه، درخصوص نوسازی آموزشوپرورش بر مطالب مهمی در کتاب «عقلانیت و آینده توسعهیافتگی در ایران» تأکید میکند، از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد: «بزرگترین خدمتی که یک مدیر، یک اندیشمند، یک رئیسجمهور و یک نماینده مجلس میتواند برای ایران و ایرانی انجام دهد این است که در تحول شخصیتی ایرانیان اهتمام ورزد. ما به یک ایرانی جدید نیاز داریم، یک ایرانی وظیفهشناس، مسئولیتپذیر، حدشناس، منصف، پرهیزکار، متدین، بدون هیاهو، با حس تعلق به سرزمین، قدرشناس، انتقادپذیر، مطمئن از خود، خوداتکا، کمسخن، کمادعا و خودشناس. شخصیت متعادل، افکار متعادل را میهمان دائمی خود خواهد کرد. شخصیت مقدم بر افکار است. شخصیت، تربیت و اصالت میخواهد، افکار قابل تغییرند. خانواده، دین و سلامت اقتصادی در ساختن شخصیت نقش کلیدی ایفا میکنند. شخصیت متعادل، ثبات رفتاری میآورد. انسانها بیشتر با شخصیتشان شناخته میشوند تا با افکارشان، افکار انسانها، سیال است، ولی شخصیت آنها پایدار. کاربردیشدن نظام آموزشی و پرداختن به خلق و خوی ایرانی، نهتنها مبنای شناخت مشکلات ماست، بلکه مبنای برنامهریزی برای نسلهای آینده است». به يك ايراني جديد نيازمنديم دکتر محمود سریعالقلم درخصوص نقش دولت و مجلس شورای اسلامی برای نوسازی نظام آموزشوپرورش در جای دیگری میگوید: «بزرگترین خدمت دولت این است که این نسل را تربیت فرهنگی کند و این خدمتی است به تاریخ ایران. اینها را از نظر شخصیتی قوی کنند، هویت جامعی به آنها بدهند، معلومات عمومی آنها را بالا ببرند و از این استرسهای بیهوده درسخواندن که ناشی از نظام آموزشی مبتنیبر حفظکردن است، بیرون بیاورند و تحول عظیمی در نظام آموزشوپرورش به وجود بیاورند. به همین دلیل است که قوه مقننه و قوه مجریه باید نزدیک به 30 درصد از وقت خود را برای نظام آموزشی کشور بگذارند و نسلی را تربیت کنند و آنها را از یادگیری متکی بر حفظکردن و بلاتکلیفی و ضعف هویت بیرون آورند. برای این کار به مغزهای بزرگی نیاز است و دیگر نمیشود با افراد ضعیف این نظام آموزشی را متحول کرد. به افراد اندیشمند، افراد برنامهریز و افراد اهل مطالعه نیاز داریم. تحول در کتب آموزشی کشور و آموزش دبیران برای تربیت نسل جدید خیلی اساسی است. آینده ایران در دست همین نسل است و دولتها و مجلسهایی که در یک دهه آینده به قدرت میرسند، باید عمده همت خود را برای تربیت این نسل به کار ببرند تا آنها را برای دنیای جدید آماده کنند، همین کاری که کشورهایی مثل کرهجنوبی میکنند. البته این نکتهای که مطرح کردم درباره نظام دانشگاهی هم صدق میکند تا ایران بتواند در منطقه یک قدرت غالب باشد و در این منطقه بتواند حرف اول را بزند و بتواند در دنیا نقش مؤثری را ایفا کند، کمااینکه موقعیت ایران، توانمندیهای ایران و پتانسیلهایی که در ایران هست، این امکانات را بهطور بالقوه به وجود میآورد، اما طبیعی است که این برنامهریزی و مدیریت میخواهد». برایناساس، تهیه امکانات و منابع مالی مناسب برای ارائه آموزشوپرورش علمی و کیفی بههمراه نوسازی نظام آموزشوپرورش بهلحاظ محتوا و روشها، از اولویتهای لازم برای دستیابی به اهداف نظام آموزشوپرورش مبتنیبر سند تحول بنیادین آموزشوپرورش است. منابع مالي پاشنه آشيل توسعه در آموزش و پرورش درحالحاضر شاهد و ناظر نظریات متفاوت و متضادی در زمینه تأمین منابع مالی آموزشوپرورش هستیم. جمعی بر این اعتقادند که تأمین منابع مالی از محل درآمد عمومی دولت بیش از حد کنونی میسر نیست، بنابراین گسترش آموزشوپرورش باید به بخش خصوصی متکی شود. جمعی دیگر که تعداد آنها در میان کارشناسان برنامهریزی و سیاستگذاران و مجلس شورای اسلامی و مردم بسیار است، خصوصیسازی را مغایر با مفاد قانون اساسی و عدالت اجتماعی و آموزشی میدانند و جمعی دیگر که بیشتر از کارشناسان و برنامهریزان بهشمار میآیند، بر این اعتقادند که اولا مفهوم توسعه را هنوز بهروشنی در ایران تعریف نکردهایم و عناصر و عوامل آن را که نظام آموزشوپرورش بدون تردید عنصر و عامل اصلی آن است بهخوبی نشناختهایم. اگر این شناخت پدید آید، میزان منابع اختصاصیافته از محل درآمد عمومی به آموزشوپرورش بیش از مقدار کنونی خواهد بود. ثانیا بخشی از منابع موجود به دلیل شکست تحصیلی، کاهش بهرهوری و عوامل گوناگون دیگر از بین میرود. ثالثا اختصاص منابع مالی جدید متناسب با پیشرفت مراحل نوسازی نظام آموزشوپرورش باید مطابق اصول علمی صورت گیرد. بنابراین اتخاذ هر نوع سیاست و تدوین هر نوع برنامه درازمدت برای گسترش آموزشوپرورش در گرو روشنشدن مسئله تأمین منابع مالی لازم و سیاستها و تدابیر مربوطه است. این بررسی که برای شناخت عینی، مطالعهشده و دورنگرانه مسئله تأمین منابع مالی برای گسترش آموزشوپرورش و همچنین تأثیرات آن در کیفیت آموزشوپرورش و ارتباط آن با بازدهی داخلی نظام آموزشوپرورش طراحی خواهد شد، از اهمیت ویژهای برخوردار است. برایناساس به نظر میرسد اتخاذ راهکارهای مؤثر برای تحقق و اجرائیکردن یکی از مهمترین اهداف و برنامههای اعلامشده در مردادماه سال 1396 از سوی جناب آقای بطحایی، وزیر محترم آموزشوپرورش، درخصوص افزایش بهرهوری و اقتصاد آموزشوپرورش، نیازمند بررسی علمی و اجرائی موضوع، طراحی، تهیه و تدوین لایحه تأمین منابع مالی آموزشوپرورش و طی مراحل تصویب آن در دولت دوازدهم و مجلس شورای اسلامی است. *مدیرکل دفتر برنامهریزی و فناوری اطلاعات ریاستجمهوری - ستاد مبارزه با مواد مخدر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.